ظهور مهتاب

(بدون عنوان)

مجتبی اعتمادی نیا — Tue, 03 Mar 2009 07:02:04 GMT

لطایف ربانی

لطیفة اول:

واساس مکتب کمال را بر بنیان لایتغیر آموختن استوار ساخته،چنانکه روزی خواران ناسوت اسفل ،حیات اندک خود را وامدار آموختنند و ساکنان ملکوت،مرهون دریافت.

لطیفة دوم:

هر جزء وجود متکثر دریای واحدیت ،حیات فعلی (به معنای عمیق و حقیقی آن) و توفیق سیر در مراتب برتر از مرتبة خویش را (در همة ابعاد مرتبط با او) منت دار حقیقت تعلیم و دریافت است.

لطیفة سوم:

تا تیر و کمان تعلیم و تعلم ربانی فراهم نیاید ، توفیق به هدف زدن محقق نگردد.

لطیفة چهارم:

و آموختن یعنی تپش قلب حیات و تحول و کمال اجزای وجود.

لطیفة پنجم:

هر آنچه در آسمان های کمال پنهان و زمین تغییر آشکار،به کرامت»بودن« مشرف است،همواره در تمامی آنات و مواضع وجودی،بنفسه هم مربی است و هم متربی ؛ »فأنت عبد للاسم الحاکم علیک و الظاهر فیک الذی یربک من باطنک و أنت رب لذلک الاسم الذی بعینه أنت عبد له و فی حکمه،تربه لقبول احکامه و اظهار کمالاته فیک.

لطیفة ششم:

هر جزء این پیکرة وحدانی،کمانداری است که در کمان تعلیم خود،جزئی دیگر را رهسپار هدف مطلوب آن می‌کند وحال آنکه در آندم،او،خود، در دست کمانداری دیگر در انتظار تحول نشسته و قس علی هذا.

لطیفة هفتم:

و در آن فراز مشمون از معارف ربانی که »هر آنکس مرا حرفی بیاموزد،مرا بندة خویش ساخته«، امتزاج عمیق و تنگاتنگ حقیقت »عبادت« و »تعلیم« به رمز، روشنگر آن است که عبادت،پیوسته در حجاب اسماء و صفات محقق می‌گردد.

لطیفة هشتم:

و پهنة شمول این راز آفرینش چه گسترة لایتناهی و مواجی را در برگرفته است که »وشع کل شیء علما« و علم،نور است و حقیقت وجود و »الله نور السموات والارض«

لطیفة نهم:

آب علم بر بستر زمین تجلی ناگزیر زایندة معلم و متعلم است و ظهور هر جزء یعنی حضور آن دو مولود.

لطیفة دهم:

آن طفل که در جماعت انسانی پیرامونش آداب مدنیت بشری می آموزد(و اگر در جماعتی دیگر از موجودات،آداب ایشان بیاموزد،دیگر بشر مدنی نیست)خود،معلم آن پیر سالخوردة عبرت جوست که بدو صداقت و لطافت و عصمت تعلیم می‌دهد.

لطیفة یازدهم:

و لاجرم هر تیر،خویش را به دست کماندار مطلوب خویش می‌سپارد و بسته به نیروی بازوان کماندار و استحکام کمان تعلیم،به دستان ربوبیت رهسپار هدفی متناسب می گردد. ؛»و کل موجود فماله من الله الا ربه خاصة، یستحیل أن یکون له الکل و لکل شخص اسم هو ربه و ذلک الشخص جسم و هو قلبه«

لطیفة دوازدهم:

و بباید دانست که علم در حقیقت معنایش ،نوری است که خداوند نور در قلب هر کس (و نه در ذهن او) که بخواهد آن را بر می افروزد.پس باید که آدمی به طعام خویش بنگرد.

لطیفةسیزدهم:

و گر چه که هر موجود،تنها به قدر بلندی نظر و همتش،رهین مکتسبات خویش است و کمانداری ربانی به مقتصای شدت وجودی خویش بر می گزیندکه » أن لکل واحد من الموجودات ربا خاصا یربه یخصه و هو نصیبه علی حسب قابلیته من رب الارباب « لیکن امیدواران بهتری،کمانداری جویند، آنسویی؛ همو که هدفی را در آنسوی منزلگاه ابدیت نشانه رفته و همو که»او « نیست » و لکن الله رمی«

لطیفة چهاردهم:

پیوسته همه اجزای وجود را که معلمان کمال و تحول آسمانی و زمینی مایند،ستایش می کنم و بر ایشان درود می‌فرستم،لیکن در این میان تنها بدو که مرا عشق می آموزد می‌اندیشم و در آرزوی تیر مژگان و کمان ابروان او می زییم.

(بدون عنوان)

مجتبی اعتمادی نیا — Mon, 16 Feb 2009 11:34:05 GMT

هم آورد تاریخ انبیا

اشاره:

طلوع خورشید حقایق ظهر و بطن در جان سائل کوی معرفت، بی گذشت از باب الله ممکن نیست و هر آنکه همای وصال بر سرش سایه افکنده ، مرزوق جدول وجودی انسان کامل و باب خزاین علم و قدرت احدی بوده است. این فقیر سراپا نقصان که قریب ده سال پیش؛ لطف ازلی را همدم جان خویش یافتم و به فیض بهره‌مندی از خوان حب و معرفت مردی از طلایه‌داران قوص صعود در «فروغ محفل روح‌الله» نائل آمدم، تاکنون لحظه‌ای بی‌لطف آن «کوکب هدایت» سپری ننموده ام و هرآنچه که از مکارم ظاهر و باطن در جانم رسوخ کرده، دست کیمیاگر آن لطیفة رحمانی در میان بوده است.

استاد یعقوب قمری شریف آبادی که در مسیر صراط حضرت محبوب از هیچ یک از دو نشئة ظاهر و باطن غافل نبوده و مبرای از افراط و تفریط اهل شرق و غرب معنا به ارشاد بندگان خدا اهتمام ورزیده‌اند، تحولی را که به موجب رویداد شگفت انقلاب اسلامی در ایران و جهان پدید آمد و موجبات عزت الهی اسلام و مسلمین را پدید آورد، نقطة عطف تاریخ انبیا و تأثیرگذارترین جهاد جمعی بندگان خدای رحمان در تاریخ بشریت قلمداد کرده‌اند که همواره نگرش عمیق و معرف مآبانه و تدقیق و تدبر عارفانه در این باب را بر شاگردان خود لازم تلقی نموده‌اند. از این رو، همواره به پیروی خالصانه و فداکارانه از خلف صالح آن رادمرد فتوت و تجرید، مقام ولایت مطلقة فقیه، حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای (مد ظله العالی) امر فرموده و اطاعت و تبعیت از فرامین معظم له را لوجه الله بر شاگردان خود فرض دانسته‌اند و آنان را در این اثر، توصیه به تحریر مکتوبی در شرح و توصیف انقلاب اسلامی ایران ، این سلطنت آسمانی که از آن بندگان محروم خداوند گردید، نموده‌اند و به جهت آشنایی هرچه بیشتر آنان با عمق و گسترة این بشارت آخرالزمان و انفجار انوار رحمانی، از هیچ کوششی در قول و عمل فرو گذار ننموده اند.

این مکتوب که به شرحی موجز در سه موضوع انقلاب اسلامی ایران، منقبت الهی حضرت امام و اشاراتی در باب ضرورت تمسک به انسان کامل اختصاص یافته و با مؤخره ای در منقبت و سپاس مردی از تبار آسمان به انجام رسیده ، به اشارات ظریف و گره‌گشای استاد معظمم نگارش یافته و به یمن آن نظر کیمیاگر به عباراتی در خور ظهور بدل گشته که شایسته تذکر و تأمل است.

هم آورد تاریخ انبیاء

انقلاب اسلامی ایران همانند سایر رخدادهای تأثیر گذار و نقاط عطف تاریخ بشر، از زوایای متفاوت مورد مداقه و بررسی واقع شده است و هر نظرگاه که به ابراز ایده و تحلیلی در این باب انجامیده، به وضوح تابع مکان و مکانت آن نظرگاه است و هر قدر بتوان به لایه های عمیق‌تر این رویداد شگفت نزدیکتر شد، تحلیلی دقیق‌تر از چیستی آن به دست خواهد آمد.

اما پیش از ورود به بحث، ذکر دو مسئله اساسی که پردازش سایر مطالب بر مبنای باور به راستی این دو مقوله بنا نهاده شده، ضروری می نماید.

اول آنکه بررسی انقلاب اسلامی ایران در حقیقت بررسی تحولی بنیادین در سیرت و صورت افراد امت و حرکتی جمعی به سوی لقای الهی است که شناسایی آن تنها در نظر به حرکت و رسالت انبیای الهی معنا می یابد و بی‌هیچ تردید انقلابی هم سنخ قیام الهی پیام‌آوران بزرگ خداوند است و قیاس آن با سایر انقلاب‌های اجتماعی تاریخ بشر که در آنها اثری از تحول روان و بروز صفات افلاکی انسان انقلابی وجود ندارد، به کل مقایسه‌ای نادرست است و ما به شدت در این نوشتار از آن پرهیز کرده‌ایم.

دوم آنکه انقلاب را «قلب الشیء و تصریفه و صرفه عن وجه إلی وجه»(1) دانسته اند و در نگارش این عبارات، عمدتا معنای حقیقی و عرفانی این لفظ مورد نظر بوده است و نگارنده بر این باور است که اطلاق واژة انقلاب به تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ملت ها که در زبان فارسی معادل معنای اصطلاحی آن است، به کار بردن این واژه در معنایی مجازی و یا شاید نادرست است و به رغم آنکه این عبارت در لسان عرب وارد شده است، واژة «الثوره» معادل معنای اصطلاحی انقلاب در فارسی است که بسیار دقیق‌تر است.

سخن گفتن از انقلاب بی‌سلوک در طریق معرفت امام و کشف عمق راز ظهور او بهرة تامی از صواب ندارد که امام و انقلاب ساحت اجمال و تفصیل حقیقتی واحدند، انقلاب، عرصة تفصیل وجود امام است و امام، ساحت اجمال انقلاب. جان امام نقش آفرین اجزای انقلاب است و تاریخ انقلاب، مجلای ظهور تدریجی امام. و آنانکه وقوع این تأثیر گذارترین نقطة عطف تاریخ انبیاء و اولیاء را (بی باور به این واقعیت) موقوف برخی شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی می‌دانند، سخت در تحلیل حقیقت، گرفتار قیاس شیطانی و مکر الهی شده‌اند.

انقلاب امام در عمق، وسعت و کیفیت تأثیر گذاری عِلوی بر جان فرزندان انقلاب، در همه تاریخ ماندگار بشر در این ربع مسکون بی‌همانند است. یکدلی و برادری و وحدت روزهای آغازین نهضت که در آن، فرزندان انقلاب در همة اقشار به اشارة امام آماده هرگونه خدمت ویاری به برادران و خواهران مسلمان خود بودند، تداعی‌گر روایاتی است که در آن به برخی احوال امت پس از ظهور قائم آل محمد (ص) اشاره دارد و از اینروست که امام، خود، وفاداری فرزندان انقلاب را از پایداری ایمانی امت اسلام در عهد رسول خدا (ص) و امیرالمؤمنین و فرزندانش برتر می‌دانست. (2)

وصول به فنا و مراتب آن را که اهل معرفت همواره برای اوحدی از سالکان طریقت میسر و مقدور می‌دانستند، در جان میلیون‌ها نفر از دلباختگان امام در کوتاه ترین زمان محقق شد و آنها که دیروز مقیم بساط عشرت و حرمان بودند، در امروز انقلاب با نام امام چون شیر مست به قلب سپاه کفر می‌زدند. نفوذ نگاه امام، صلابت نگاه بزرگترین بت‌شکن تاریخ بود و صاعقه بتهای کفر و شرک و استکبار و تحجر، که در جان اهل تولی آتش محبت می‌زد و در جبهة کفر، برق نابودی. و اینگونه آنچه را که در ساحت اسطوره و افسانه از پدران و دانایان خود شنیده بودیم، به معاینه در نگاه امام احساس کردیم و با آن یکی شدیم و به تعبیر عمیق رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای (مدظله العالی) آموختیم که انسان کامل شدن و تا نزدیکی مرزهای عصمت پیش رفتن، افسانه نیست.(3)

هنوز هم کسی به درستی نمی داند که چگونه واژة «امام» در ضمیر ناخودآگاه جمعی فرزندان انقلاب القا شد! کلمه‌ای که شیعیان آن را تنها دربارة دوازده پیشوای معصوم خود به کار برده‌اند و یگانه راه وصول به معرفت حق را شناخت امام دانسته‌اند که پذیرش ولایت او اساس قبول سایر فرایض است.

بی‌همانندی و یگانگی اثرگذاری انقلاب امام در تاریخ قیام بندگان برگزیدة خداوند، حکایتگر قوت روحانی بود که امام بدان دست یافته بود و از اینرو عمق و وسعت ساحت تفصیل وجود امام یعنی انقلاب نیز در تاریخ رسالت انبیا و اولیا بی‌مثال است.

این فقیر هرگز رویائی که چند ماه پیش از شرفیابی به محضر استاد معظم در این باب مشاهده نمودم را از یاد نخواهم برد در آن بشارت رحمانی، خود را برای تثبیت عهد و میثاقی الهی، در محضر امام و یکی از همراهانشان دیدم و پس از اثبات موافقت خود در باب آن میثاق، ایشان خطاب به این فقیر فرموده‌اند:«هیچ یک از اولیا به جایی که من رسیدم، نمی‌رسند.»

آنانکه ارادة الهی امام و نفس رحمانی او را در وقوع حوادثی نظیر فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، واقعه طبس و توقف ناوگان جنگی ایالات متحده در آبهای خلیج فارس، دخیل نمی‌دانند،‌ سخت در شناخت عظمت روحانی امام دچار نقصانند. چه آنکه ارادة انسان کامل به واسطة قرب نوافل عین ارادة حق می گردد و علم و قدرت و امر حق تعالی از جدول وجودی او مجال بروز و ظهور می جوید و امام، نه تنها انسان کامل عصر ما که ابرمرد هزاره‌های تاریخ معنوی بشر بود که بار یافتن به فیض سلوک در صراط مستقیم بی تمسک به تعالیم روحانی این حجت موجه آخرالزمان، کفران آیتی عظیم و سرتافتن از منت الهی و تجلی جمال حضرت سرمدی بر مؤمنان امروز تاریخ است.

ظهور امام، شگفتی مضبوطی در حضرت قدر الهی بود که بشارت آن در کلمات عرشی اهل بیت عصمت و طهارت (ع) به رمز و صراحت باقی است.حضرت استاد معظم ما در تأویل برخی از این روایات، طلوع خورشیدی که آخرالزمان، بشارت طلوعش را از مغرب داده‌اند، اشاره‌ای به به رویداد شگفت ورود امام به ایران در دوازدهم بهمن سال57 می‌دانند که طنین‌انداز بانگ آسمان «جاء الحق و زهق الباطل» در جان اهل آن روزگار بود.

و خورشید را کنایتی از معدن پرفیض انوار وجود امام می‌دانند که به جهت توطن در وادی شریعت ناب محمدی از ایشان تعبیر به شمس شده است و ظهور نشانه‌ای با طلوع خورشید پیش از ظهور را، اشتهار امام به آیت عرفان ناب علوی تأویل نموده‌‌اند که موجبات انکار و جحد بسیاری از اسیران حجاب اکبر را فراهم آورد.

استاد یعقوب قمری شریف آبادی که عبارت ظهور را در باب ورود امام به عرصه انقلاب اسلامی ایران، عبارتی شایسته و فاخر می‌دانند، در لطایف عارفانه‌ای که در کتاب عرشی «زن، طائر فردوس یا ساحر دوزخ» مرقوم فرموده‌اند، به برخی از اسرار روایاتی که به رمز از ظهور امام سخن به میان آورده اند، اشاراتی قابل تأمل منظور نموده‌اند که برای اهل وداد، حاوی اسرار محکمی در توصیف وقایع آخرالزمان است.

اینکه امام در لوای آیت «اللهم قد بلغت» (4) از احیای اسلام ناب محمدی در آخرالزمان سخن به میان آورد، برای اهل حقیقت، رمزی و سری از اسرار رسالت او را باز گشود. اسلامی که در آن ظاهر و باطن و محکمات و متشابهات هیچ یک ذبیح دیگری نیست؛ نه اشتغال به معارف روحانی فراغت از آداب و شریعت به ارمغان می آورد و نه وقوف در احکام و فرایض، مقصد و مقصود انزال کتب و رسالت انبیا شمرده می شود، بلکه «جمیع علوم شرعیه مقدمة معرفت الله و حصول حقیقت توحید است در قلب، و تمامی عبادات مقدمه ای است برای ظهور لباب انسان» (5) در اسلام ناب محمدی که عینیت و تجسد آن را در امام می دیدیم و می شنیدیم، توجه و اهتمام به دستگیری از محرومین و مستضعفان فرضی الهی دانسته می شد که در آن یک موی سر کوخ‌نشینان از همة کاخ‌ها و کاخ‌نشینان به مراتب پربهاتر است.(6) در اسلامی که امام به آن عمل می نمود و فرزندان انقلاب را به عمل بدان فرا می‌خواند، فراگیری علم اگر با نیت کسب لقای الهی و نام رب توأمان نباشد، ظلمت است و حجاب اکبر. امام، تزکیه را در اسلام، مقدم بر تعلیم می‌دانست و در گفتار و مکتوباتش به رمز و صراحت بارها و بارها جویندگان علم و پرسشگران حقیقت و طلاب علوم دینی را به سیر و سلوک إلی الله و فراهم آوردن مقدمات تهذیب و تزکیه و اصلاح اخلاق فرا می‌خواند؛ سلوکی که حرکت از خامی به سوی پختگی است تا از آنجا رهسپار منزل سوختن و خاموشی گردد و پیوسته ضرورت بهره‌مندی از استادی کامل و مهذب و پرهیز از ابتلا به کفر جحودی و انکار حالات و یافته‌های اهل معرفت را در این مسیر یاد‌آور می‌شدند؛ رویه‌ای که آن حضرت، خود در ایام جوانی بدان روی آورده بود و به یقین تأمل در این مقطع سرنوشت ساز از زندگی امام بسیار می‌تواند در کشف کیفیت شکل‌گیری روحیات و شخصیت معنوی ایشان مؤثر واقع شود. سالهای حضور امام در محضر حضرت آقای شاه آبادی که از ایشان به عنوان «روح قدسی الهی»(7) و ولی نعمت حیات روحانی خود یاد می‌نمودند، ترسیمگر افق درخشان حیات معنوی امام گردید و نور شمس آخرالزمان به برکت آن روزهای حضور رحمانی در نهاد او به ودیعت نهاده شد و این بشارت را برای عموم طلبکاران معرفت و تعالی در قوس صعود به ارمغان آورد که خلوص و انقیاد در محضر اولیای غیرمعصوم حق نیز (که هیچ گاه زمین از حضور آنان محروم نیست) محب فانی را به رتبه‌ای از کمال و جمال بی‌نهایت رهنمون است که کمتر کسی از متابعان صدیق انبیاء و اولیای معصومین، بویی از آن شنیده و به رؤیت افق آن بار یافته است و از اینرو، امام که رهپوی به مقصد رسیدة این طریق بود، همواره حرکت صعودی در مسیر صراط مستقیم را موقوف تبعیت کامل از ذات انسان کامل مکمل می دانستند؛ آنچنانکه عقل رهرو طریقت لقای دوست در کیفیت سیر معنوی إلی الله مداخله نکند(8) تا وصول به نعمت عظمای اسلام ناب محمدی و مقام تسلیم مطلق و فنای علی الاطلاق حاصل آید.

بر این اساس، در نظرگاه امام، انسان کامل ختم سلسه وجود است که دایرة کمال با ظهور او کامل می‌شود(9) و حقیقت عینیة اسم اعظمی است که جامع همه اسماء الهی و مبدأ همه موجودات است. از اینرو سایر اسماء در زمرة مظاهر این اسمند. امام در این باره تصریح نموده‌اند:« اول اسمی که به تجلی احدیت و فیض اقدس در حضرت علمیه و احدیه ظهور یابد و مرآت آن تجلی گردد، اسم اعظم جامع الهی و مقام «الله» است... و تعین اسم جامع و صورت آن، عبارت از عین ثابت انسان کامل و حقیقت محمدیه است.(10)

از اینرو به تصریح نورانی «ان الله خلق آدم علی صورته»، انسان کامل مثل اعلای حق و آیت الله کبری و مظهر اتم و مرآت تجلیات اسماء صفات و وجه الله و عین الله و یدالله و جنب الله است.(11) بر این اساس ، تعلیم همه اسماء به آدم(ع) به عنوان مصداق نمادین انسان کامل به یمن تجلی خداوند به واسطه اسم جامع خود بر اوست و چنانچه جز این بود، قابلیت تعلیم همه اسماء از او سلب می‌شد. حال آنکه امر خداوند مبنی بر سجده ملائکه در برابر ساحت قدسی آدم(ع) نیز ناشی از مظهریت کامل وی برای اسم جامع الله بوده است.

بنابراین می‌توان گفت: هرآنچه در دایرة وجود به زیور هستی آراسته شده است، در حقیقت مظهری از مظاهر حقیقت انسان کامل و مجلایی برای ظهور شئونات وجودی آن حضرت است و انسان کامل به عنوان صاحب مقام جمع‌الجمعی دارای مقام رحمانیت و رحیمیه ربوبی است و جز او هیچ تجلی و ظهوری نیست که حق تعالی به وجه تام خود بر آن تجلی نموده باشد.

با این اوصاف، مؤمن حقیقی و جویندة صدیق طریق معرفت و جمال همواره در جستجوی انسان کامل مکمل خواهد بود تا عطش اشتیاق لقای محبوب را با رؤیت جمال رحمانی فرو بنشاند و با گام نهادن در صراط مستقیم الهی به گشایش ابواب معرفت حق و کمال موعود انسانی باریابد. چنانچه امام نیز در اثبات این مدعا تصریح می‌نمایند:

«مؤمن تابع انسان کامل است و انسان کامل چون مظهر جمیع اسماء و صفات و مربوب حق تعالی به اسم جامع است، هیچیک از اسماء را در آن غلبة تصرف نیست؛ و خود نیز چون رب خود ، کون جامع است و مظهریت آن از اسمی زاید بر اسمی نیست؛ و دارای مقام وسطیت و برزخیت کبری است و سیرش بر طریقة مستقیمة وسطیة اسم جامع است و سایر اکوان هر یک اسمی از اسماء محیطه یا غیر محیطه در آنها متصرف است و مظهر همان اسم هستند؛ و بدء و عود آنها به همان اسم است... پس، حق تعالی به مقام اسم جامع و رب‌الانسان بر صراط مستقیم است؛ چنانچه می‌فرماید: «إن ربی علی صراط مستقیم»... و این صراط همان صراطی است که رب الانسان الکامل بر آن است ـ آن بر وجه ظاهریت و ربوبیت، و این بر وجه مظهریت و مربوبیت ـ و دیگر موجودات و سائرین الی الله هیچیک بر صراط مستقیم نیستند؛ بلکه اعوجاج دارند، یا به جانب لطف و جمال، یا به طرف قهر و جلال. و مؤمنین چون تابع انسان کامل هستند در سیر ، قدم خود را جای قدم او گذارند و به نور هدایت و مصباح معرفت او سیر کنند و تسلیم ذات مقدس انسان کامل هستند و از پیش خود قدمی برندارند و عقل خود را در کیفیت سیر معنوی الی الله دخالت ندهند، از این جهت، صراط آنها نیز مستقیم و حشر آنها با انسان کامل و وصول آنها به تبع وصول انسان کامل است؛ به شرط آنکه قلوب صافیة خود را از تصرفات شیاطین و انیت و انانیت حفظ کنند، و یکسره خود را در سیر، تسلیم انسان کامل و مقام خاتمیت کنند.»(12)

بی استحقاق لطف...

و اینک در خاتمه این نوشتار به پاس بهره مندی از خوان نعمات ربانی خداوند رحمان و رحیم و مراتب شکر و مودت به آستان پرفروغ سید و مقتدای خود ، صاحب سرائر شگرف معرفت ، متأله قرآنی و جوهر روحانی، شبان رهنمای یتیمان کهف توحید، مبرای از حسنات ابرار، کوهساران بلند لطافت و پاکی و طراوت برخاسته از عرش ربوبی، فخرمشتاقان اهل معرفت و مرد آهنین عرصة جهاد اکبر ؛ مولانا المعظم و أبینا السماوی؛حضرت استاد یعقوب قمری شریف‌آبادی از آتش محبت و مهربانی مقدسی که در جانم افروخته‌اند،‌ عباراتی به عاریت گرفته‌ام تا آن کلمات را با ره توشة شوق و اشتیاق بی‌پایان همه سالکان شیدای طریقت، از ازل نزول تا ابد صعود، به محضر شریف و با کرامت او،‌ که ناجی مشفق اسیران خاک بوده است ، تقدیم دارم. و اکنون که در میان سطور نورانی« رهروان نور در عرصة قلم» ، فرصتی فراهم آمده است ، آنرا مغتنم دانسته تا در نهایت ، سجده‌ای به شکرانه الطاف بی‌دریغ «شهرستان جان» ؛ و کوکب هدایت ایام و لیالی سرگشتگی و حیرانی زندگی‌ام به جای آورم.

ای دلیل روحانی من!

ناتوانی و حقارت مرا در این تقریر ، با نوازش مسیحانه‌ات که از آن معرفت و شهود می‌بارد، بپوشان و تو، خود از حنجرة این قلم بشکسته، با خود به راز بنشین. آن دم که دستان خجل و سرافکنده‌ام، در هوای عشق تو قلم به دست می‌گیرد، سیمرغ وجد و سرور را در جانم فرو بنشان و تو خود از نای این قلم، حدیث دلبری و دلدادگی بسرای و پیوسته مرا در لحظه لحظة نگارش واژگان ، از خود تهی گردان و از خویشتن بربای، و خود بر مسند ظهور بنشین.

سالهاست که قلم به دست گرفته و از نگار به مکتب نرفته خویش سخن به میان نیاورده‌ام، خود را مطرود همة دوستان خداوند دانسته‌ام و هر لحظه که بی‌یاد شیرین او، سر در گریبان غفلت فرو برده‌ام، مغبون دنیا و آخرت بوده‌ام چنانکه امروز دانسته ‌ام جز «متحیران خاموش» ، آنان که در برابرش سکوت اختیار کرده‌اند، سخت غرقة مرداب تکدرند و آنان که زبان به مدح و ثنای مکارم ملکوتی‌اش گشوده‌اند، رندان عالم نور.

در نگارش این سطور،‌ از فیض جان جان جانان مدد گرفته‌ام، باشد که نظر بر این حدیث سپاس ربانی، جان پویندگان معشوق ازلی را به رأفت آورد، اشک شوق را بر گونه‌های ایشان روان سازد و هر آن که را به دیدة مودت بر این صحیفه بنگرد، محبتی در دل پدید آید و خداوند بر لطافتش بیفزاید.

و حال با دلی بشکسته که در پهنة این روزگار غفلت و فروبستگی ساحت قدس ، پناهی جز آغوش دوستان خداوند ندارد، ‌با قلب اهورایی‌اش نجوا می‌کنم که ای ملجاء تنهایی و غریبی من! سالهاست دست محبت آنان که مرا به میهمانی عشق و دلدادگی خوانده‌اند را در آرزوی جایگاهی در قلب آسمانی تو، به کناری نهاده‌ام. به سودای عشق جاودانة تو ، درود عشق‌های رنگارنگ سرای ناسوت را بدرود گفته‌ام ، هر چند که قلة عشق متعالی تو، در آن سوی ابر تعینات و تعلقات دنیوی و اخروی، در آرزوی فاتح مقدر خویش به انتظار نشسته.

درود و تحیت سپید جامگان ملکوت علیا بر روان آن جهانی تو باد، ای پدر آسمانی ما! و ای پرورش دهندة روح ناتوان من! یاد و ثمرة ‌این شب‌های دل انگیز و به یاد ماندنی،‌ که در آن ورد تهجد شبانة من، از تو نوشتن و با تو گریستن بود را در جریان جاودانة‌ عالم، پاینده و زنده بدار و در به سرانجام رسانیدن این کاروان اشک و لبخند، فیض روح القدس را همدم شب‌های بیداری من گردان!

کلمه‌ای از تعالیم آسمانی تو را از تمامی محبت‌ها و جان فشانی‌هایی که میان عاشقان و معشوقکان این‌سویی می‌رود، افزون‌تر می‌دانم و این سخن را از نهایت بینشی ژرف بر زبان می‌رانم و گزافه نمی‌گویم که « من علمنی حرفا فقد صیرنی عبدا» و افسوس بر ما که از فیض‌بخشی دم مسیحایی‌ات،‌ غرقة اسرار جهان بالاییم و سرکش قربانگاه سجود.

و چه جای قیاس است میان چشمة‌ خورشید و سوسوی شمع مردة اصطبل ستوران! آن نرد عشق که دوستان خداوند با جان شیفتگان حقیقت می‌بازند کجا و این ارادت پنج روزه و خودخواهانة ‌دلدادگان زمینی کجا ؟! و یاللعجب که مفتون آن عشق مجازی، جان شیرین بر سر این قمار نهاده و مدعی سلوک معنا و عشق جاودان ، اینچنین لنگان و بی‌قرار و می‌رود و می‌زیید!

بارها و بارها در این سالیان درک محضر پرفروع مولای خویش، به چشم ظاهر و باطن دیده‌ام که سودایی عقل معاش و مست براهین استقرایی و بی‌قرار استدلال چوبین، در پیچ و تاب شکج زلف طریقت، و در محضر باده نوشان فلک فرسا ، ‌واماندة کریوه‌ها و صعوه‌های تأویل و اسرار دل است و زهی غفلت و بلاهت از آن که در کنار ساحل، خروش و نوای دلنشین دریا به مذاقش نیکو جلوه نمود و عصا زنان چند قدمی در دریا، مرام خشکی پیموده و جان شیرین بر سر این قیاس ساده‌لوحانه بنهاده.

از فیض سالهای حضور آموخته‌ام که دانایی افزونتر ، رنج افزوتر در پی دارد. و به معاینه در پیشگاه سرور ربانی‌ام دیده‌ام که چگونه در حسرت بیداری انسان خفتة‌ عصر خاموشی و رکود، اندوهناک می‌شود، خویشتن به رنج و صعوبت می‌افکند تا مرگ و سکون، دست از گریبان این جماعت پریشان و در بند بردارد و چه جای اعجاب است.

که، بشارت شفقت‌های بیکران روح مهربان او که شیفتة صعود و سلطة انسان بر آسمان است، پیشتر نیز در بشارت اشارت‌جوی آن شکوه ملکوت، خطاب به پیروان و رهپویانش آمده بود که :

« لقد جائکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم، حریص علیکم بالمؤمنین رئوف الرحیم »

و اینک در این مجال ، از آنرو که به برکت باران کرامت و بنده‌نوازی حضرت محبوب سرمدی ، توفیق شرح مکتوب یاد او ‌مرا میهمان گشته ، ‌حیران و متعجب و سرافکنده‌ام. حیرت و اعجاب من از آنروست که یاد و خاطرة روزگاران ناخوشی و اسارت زنجیرهای کدورت و جهل را به یاد می‌آورم و از این که چگونه از مهلکه‌هایی که رهایی از آنها همواره برایم محال و ناممکن می‌نمود، نجات یافته‌ام.

زخم آن مصاعب جانکاه ، آن چنان مرا ناامید و دلخستة آن روزگار نابسامان گردانیده بود، که امروز به آزادی، با چشمانی حیران می‌نگرم و تو ای ماهتاب شبهای تار زندگی و ای پدر آسمانی من! نظاره کردم که با دیدگانی مهربان و مشفق، مرا از آن گرداب‌های دهشتناک، که شایستة وجود ناپاک من بود، رهانیدی و اکنون که محزون و مسرور، به یاد آن روزها با تو نجوا می‌کنم، بغض بر چشمان و گلویم حلقه زده که چقدر تو مهربان بودی... و امروز از این که خداوند مرا لیاقت آن داده‌ تا با قلبی بشکسته و گونه‌ای نمناک بر سپیدی اوراق ارادتم از شهپر عظمت و عطوفت تو که بر سر ما سایه افکنده، سخن برانم، از او سپاسگزارم.

با خود می‌اندیشم پیش از این چه رازی در پس پرده نهان بود که امروز بی‌استحقاق لطف ، ‌خود را در کنار او می‌بینم. در آن روز چه لطیفه‌ای در من به ودیعت نهاده‌اند که امروز رخسارة نکویش را همدم سینة‌ دردمندم می‌بینم ؟!

اکنون که قریب دوازده سال است این حقیر توفیق درک محضرمولای ربانی خویش را در کوله‌بار افتخارات خویش به یادگار دارم ، قدرت و عزت نفس آن حضرت در این راه که بیشتر به معجزه می‌ماند تا صفات انسانی،‌ همواره عزت نفس و بزرگ اندیشی را به ما آموخته است و شعشة پرتو آن اسرار سر به مهر، رمز آتش دوزخ را بر جان مشتاقان منکشف ساخته و تاریکی و تباهی این برهوت محبت را در قلوب طلبکاران آشکار نموده ؛ آنسان که از مدد آن روشنگری‌های مشفقانه در شبانگاهان تنهایی‌ به یاد آن کلمات ، سوز و آه جانکاه از روانم بر‌می‌خیزد.

و در این چند سال که چون نسیم بهاری برگذشت، آنچه لازمة صعود به ساحت قدس بوده است را از برکت وجود آن خضر فرخ‌پی آموخته‌ام. لیکن در عرصة عمل، ابر سیه فام نفس ، مرا از عمل باز داشته و لاجرم شرمسار آن وجود مقدسم که از برای این خطیئة نابخشودنی در لحظات تنهایی و خلوت‌، اشک‌ها ریخته و ناله‌ها زده‌ام و اگر که مرا اجلی معین نباشد شاید که گه‌گاه قالب تهی کردن برایم آسان‌تر است از تحمل این بی‌عملی.

و اکنون سالهاست که دست نیاز و مسکنت این بیچارة سرا پا گناه و تقصیر همچنان بر آسمان قلب مطهر آن مهتاب دل افروز است و پای ارادت و مودت به بوی توفیق خدمت و چاکری آن دلدادة دلربا پیوسته بر راه و سر سجود بر آستانه مقدس بارگاه عشق ساییده و زبان به نجوای دل نشین « سبحان ربی الاعلی و بحمده » مترنم است و دل در اندیشه نگاه عاشقانة آن عزیز پنهان از دیدگان، همواره آه حسرت و خسران در سینه می‌پرورد که :

جان بر لب است و حسرت، در دل که از لبانش

نگرفته هیچ کامی، جان از بدن برآید

سپاس کدامین محبت و کرامت تو را به جای آورم ؟! و از کدامین دستگیری و فتوت عارفانه‌ات سخن به میان آورم؟! از این که در هوای آزادی مستضعفین معنا، خود را به رنج و مصیبت آغشته‌ای؟! از این که از آسمان امن و آسایش ملکوت به زمین دشواری و صعوبت آمده‌ای تا اسیران خاک را رهایی بخشی؟!

خداوندا !

آنسان که دیروز تاریک مرا به امروز روشن خود بدل کرده‌ای، امروز روشن مرا نیز که بر من افاضه نموده‌ای، به فردای مشعشع و رخشان خود متصل فرما. ما را دیدگانی روشن ببخشای تا به رخسارة زیبای آن الهة ناز که در کشکول فقر و مسکنت ما،‌ سکة سرخ مستی و جنون می‌اندازد، درنگریم، از آن سکه‌ها چشم پوشیم و تنها در آغوش او در‌آویزیم.

(بدون عنوان)

مجتبی اعتمادی نیا — Mon, 16 Feb 2009 11:28:44 GMT

همدلی با مولانای مکتوب

(خرده گفتارهایی در مثنوی معنوی)

پیش از متن

آوازة پرشکوه تعالیم خالق مثنوی در چهارسوی عالم، امروز سخنی نیست که نیاز به اثبات و توصیف و تأیید داشته باشد. اقبال روزافزون به آموزه‌های مولوی را محملِ رسانه‌های سهل‌الوصول دوران مدرن، روزبه‌روز می‌افزاید و بشر، طعم این سخن را چیزی از جنس نیازها و گمشده‌های امروزین خود یافته و در آن نفس می‌کشد و آرامش خویش را جستجو می‌کند. اینکه چرا بشر امروز بیش از گذشته به مفاهیم مثنوی و آموزه‌های مولانا آغوش باز گشوده، مجال موسّع و سخنی دراز دامن می‌طلبد که قصد پرداختن به آن را نداریم، اما همینقدر می‌توان گفت که گویا آدمیان جهان امروز از یافتن آرامش و گمشدة خود در انبوه مباحث نظری و مفاهیم انتزاعی و رد و قبولهای فیلسوفان و متکلمان و اقسامی ازاین دست، ناامید شده‌اند و دلزدگی خود را به شیوه‌های گونه‌گون از قبیل روی خوش نشان دادن به فلسفه‌های وجودگرا، معنویت جدید و عرفان و... به جهان امروز ابراز می‌دارند و دراین میان، مثنوی و مولانای مکتوب، سخنی از جنس جان و بشارتی امیدبخش و تلاشی اثرگذار در روان گسسته و از دست رفته و جان تارومار شدة بشر دوران مدرن و پسا‌مدرن به شمار می‌رود که انسان معاصر روی بدان نهاده است و چون آبشخور جان بدان نظر می‌کند.

در این میان،«خرده گفتارهایی در مثنوی معنوی» بنا به اهمیت مورد بحث، عمدتا معطوف به دلمشغولی‌های فربة بشر این روزگار خواهد بود. در این گفتارها می‌کوشیم دغددغه‌ها و چالش‌های فکری، روانی و اخلاقی امروزین خود را همدلانه در داستانهای مثنوی بکاویم و در آنها چاره‌جویی کنیم.

نی‌سواری به جای اسب‌سواری

تشبیه آدمیان نابالغ در مراتب کمال انسانی به کودکان بازیگوش و سر به هوا و سرگرم جست و خیزهای کودکانه از تمثیلات پرقوت در توضیح و توصیف شرایط و اعمال انسانهایی از این دست (یعنی خود ما) است. کودکان عمدتا بازیها و فعالیت‌های کودکانه خود را بر مبنای پندارها و تخیلات خود شکل می‌دهند؛ یعنی با واقع‌پنداری امور غیرواقعی در خود احساس لذت و شادی می‌کنند. مثلا از آنجا که شرایطی سنی آنها اجازه سوار شدن بر مرکب بزرگترها را به آنها نمی‌دهد، چوبدستی‌ای پیدا می‌کنند (و به تقلید از بزرگترها) آن را اسب خود می‌پندارند، بر آن سوار می‌شوند و حرکت می‌کنند. حال آنکه این چوبدستی هرگز او را جابجا نمی‌کند و این کودک است که آن را در دست خود نگاه داشته و خودش حرکت می‌کند و آن چوبدستی را هم با خود جابجا می‌کند. البته در حین این بازی، کودکان با تصور اینکه همانند بزرگترها سوار بر اسب و یا مرکبی از این قبیل هستند، سرگرم می‌شوند و در خود احساس نشاط می‌کنند.

مولوی، مَثل انسانهای نارهیده از هوای نفس و علم و دانش‌های آنان را مشابه وضعیت این کودکان و چوبدستی‌ای که به مثابه اسب برآن سوار شده‌اند، می‌داند. علوم ظنی و پنداری در حقیقت چوبدسستی است که ما با دستان خود آن را از گوشه‌ای یافته‌ایم و با توهم اینکه چنین دانشی راهبر و تعالی بخش ماست، بدان دل سپرده‌ایم. غافل از اینکه هیچ اتفاق خاصی نیفتاده است و این ما هستیم که این علوم را به هر سمت که بخواهیم می‌بریم (یعنی تابع تمایلات و پندارهای ما هستند) و حال آنکه علم حقیقی، حامل آدمی و تعالی‌بخش روان اوست.

کودک دراین اسب‌سواری خیالی نه تها باید وزن خود را جابجا کند بلکه حمل چوبدستی نیز باری بر او تلقی می‌شود و بر جرمی که باید جابجا کند، می‌افزاید، در حالی که آدمی هنگامی که سوار بر مرکب می‌شود، هم خود او وهم بارهای احتمالی او توسط مرکب حمل می‌شود و بالطبع هیچ گرانباری برای او به همراه ندارد. علم حقیقی نیز اینچنین ، آدمی را سبکبار می‌کند، حتی از خودش.

وهم و فکر و حس و ادراک شما

همچو نی دان مرکب کودک، هلا

علم‌های اهل دل حمالشان

علمهای اهل دل احمالشان

علم چون بر دل زند، یاری شود

علم چون بر تن زند، باری شود

گفت ایزد:«یحمل اسفاره»

بار باشد علم کان نبود زَهو(١)

علم، کان نبود ز هو بی‌واسطه

آن نپاید، همچو رنگه ماشطه(٢و٣)

درباره دانش‌های امروزین اغلب ما وضعیت چنین است؛ به این معنی که دانایی ما نه تنها از گرانباری ما نکاسته، بلکه به تورّم «من» انجامیده است. امروز دغدغه‌های فکری و عقیدتی نه تنها با کسب دانش‌های متداول (در همه اقسام آن) فرو کاسته نمی‌شود، بلکه بر اضطراب‌ها و تلاطم‌های روانی ما نیز افزوده است. علاوه براین، به آسیب دیگری نیز از این علم آموزی کودکانه و پنداری مبتلا شده‌ایم و آن، خاصیت تخدیرکنندگی این دانش‌هاست.

یعنی این دانش‌ها به طور موقت ما را از درک و احساس موضوع و موضع اصلی دردی که از آن دچار اضطراب و پریشانی شده‌ایم، غافل می‌کند. موضع و موضوع اصلی دردی که همه ما از آن رنج می‌بریم، جان‌های ماست، حال آنکه ما آن را در اقتصاد، اجتماع، فرهنگ و اقسام فراوانی از این قبیل می‌بینیم، غافل از آنکه تمامی رنج‌های بیرونی (حتی رنج‌های جسمی) بازتاب و ظهوری از درد اصلی جانهای ماست که ما پیوسته برای آنکه آن را احساس نکنیم و یا آنکه مرهمی برای آن بیابیم، به اشتباه دست به دامان امور متنوعی از جمله دانش‌های نظری می‌شویم. شاید یکی از وجوهی که مولوی می‌گفت:«آب کم جو تشنگی آور به دست» همین باشد که می‌خواست ما را به خاصیت تخدیرکنندگی و ناپایداری دانش‌های نظری در جلب آرامش جاودان متوجه سازد.

در این میان، چه آگاهی نسبت به این خاصیت تخدیر و بی‌ثباتی، از شدت آسیب‌هایی که ذکر شد، فرو بکاهد و در نهایت به برون رفت از این وضعیت متلاطم بینجامد.

چنانکه مولوی نیز دراین میان یادآور می‌شود: گرانباری همین علوم ظنی و کودکانه، اگر به درستی و خالصانه و فارغ از هوا و هوس حمل شود، در نهایت به آنجایی خواهد انجامید که این بار را از دوش ما برخواهند داشت و ما را بر مرکب راهوار علم حقیقی سبکبارانه به پیش خواهند راند.

لیک چون این‌بار را نیکوکشی

بار برگیرند و بخشندت خوشی

همین مکش بهر هوا آن بار علم

تا ببینی در دورن انبار علم

تا که بر رهوار علم آیی سوار

بعد از آن افتد تو را از دوش بار (۴)

پی‌نوشت‌ها:

١. زهو: درخشندگی، بالندگی.

٢. رنگ ماشطه: رنگی که آرایشگر از آن استفاده می‌کند و به آسانی پاک می‌شود.

٣. مثنوی معنوی(نسخه قونیه)، دفتر اول، ابیات3449-34445.

۴. همان، ابیات3452-3450.

(بدون عنوان)

مجتبی اعتمادی نیا — Mon, 16 Feb 2009 11:24:08 GMT

نگاهی به مفهوم انسان کامل در مثنوی

شاید به جرأت بتوان گفت که تمامی مباحث و موضوعات عرفان نظری (و به تبع آن در عالم واقع و عرفان عملی) هر یک به نوعی در پایان به وجود لاهوتی انسان کامل ختم می‌شود و این نکته لطیف و ظریفی است که اهل معرفت منشأ و جایگاه حقیقی همه چیز را در درون انسان کامل می‌جویند و اصولا کمال و جمال را جز در باطن انسان کامل نمی‌پویند و مولانا در این میان در زمرة بزرگانی است که در جای جای آثار مکتوب به جای مانده از او، اشاراتی صریح و عریان در باره این موضوع به چشم می‌خورد. چنانچه حتی خلق دو اثر جاودانه او یعنی «دیوان شمس» و «مثنوی معنوی» مرهون و منّت‌پذیر وجود کاملانی چون شمس تبریزی و حسام‌الدین چلپی است:

سخن بخش زبان من چو باشد شمس تبریزی

تو خامش تا زبان‌ها خود چو دل جنبان من باشد (2)

مگر که لطف کند باز شمس تبریزی

وگرنه ماند سخن در دهن چنین مقصور(3)

ای ضیاء‌الدین حسام‌الدین تویی

که گذشت از مه به نورت مثنوی

همت عالی تو ای مرتجا

می‌کشد این را خدا داند کجا

گردن این مثنوی را بسته‌ای

می‌کشی آنسوی که دانسته‌ای

مثنوی پویان کشنده ناپدید

ناپدید از جاهلی کش نیست دید

مثنوی را چون تو مبدأ بوده‌ای

گر فزون گردد تواش افزوده‌ای (4)

و بدین ترتیب در جای جای مثنوی گویی که تنها و تنها در پی شناساندن انسان کامل است و هرگاه که فرصتی دست می‌دهد، بی‌پیرایه بدان می‌پردازد و در سایر مواضع نیز در پس پردة اتفاقات و داستان‌های مثنوی، سخنی جز در وصف انسان کامل بر زبان نمی‌آورد چرا که او خود ساخته دستان عشق و معرفت انسان کامل است، آنسان که بی‌عنایت او وجودی را برای خود بر نمی‌شمرد و یکسره خود را بازیچه دستان عشوه‌گر انسان کامل می‌بیند و حیات و ممات خود را تنها به دست او می‌داند که:

پیر من و مراد من درد من و دوای من

فاش بگفتم این سخن شمس من و خدای من

از تو به حق رسیده‌ام ای حق حق گذار من

شکر تو را ستاده‌ام شمس من و خدای من

محو شدم به پیش تو تا که اثر نماندم

تا تو مرا نظر کنی عشق من و خدای من (5)

و به واقع در مثنوی هرگاه در مقام پراختن به موضوعاتی پیرامون «پیر»، «اقتدا»، «انسان»، «حج»، «سیر و سلوک»، «عارف»، «قطب»، «کعبه» و... بر می‌آید، می‌توان درباره مقوله انسان کامل در مثنوی مطالبی روشن و صریح در آن ابیات جستجو نمود، بر وجهی که در هر موضوع به لطیفه و دقیقه‌ای در این باب اشارت می‌فرماید و پردة غفلتی را از دیدگان مشتاق روندة طریق حقیقت برمی‌گیرد. چنانچه خود در ابتدای مقدمه مثنوی شریف بیان می‌دارد که:

«هذا کتاب المثنوی و هو اصول اصول اصول الدین فی کشف اسرار الوصول و الیقین و هو فقه الله الاکبر و شرع الله الازهر و برهان الله الاظهر» (6)

مولانا انسان کامل را در هر زمان (که در مثنوی غالبا از او با تعابیری نظیر «قطب»، «پیر»، «کامل»، «اوستاد»، «کعبه»، «مؤمن»، «ولی» و... یاد می‌کند) اسرافیل وقت خود می‌داند که مردگان از حیات روحانی و محرومان از معارف ربّانی را جانی تازه و دوباره می‌بخشد و آن‌ها را به خلعت معرفتی آسمانی می‌آراید. لکن این‌بار مردگان او، جان‌های خفتة اسیران خاک است که در «گور تن» زندانی هواهای نفسانی آدمیان‌اند. و سخن انسان کامل، اگر به گوش جان مستمع دردمند برسد، بسان صور اسرافیل اعظم، مردگان ابدان غفلت را به پرواز و ترقّص و خیزش در آسمان سماع و شیدایی فرا می‌خواند و لکن این تنها اثری است که بر جان شیفتگان و طلبکاران جمال مطلق می‌نهد و «لا یزید الظالمین الّا خسارا». (7)

نشنود آن نغمه‌ها را گوش حس

کز ستم‌ها گوش دل باشد نجس

نشنود نغمه پری را آدمی

کو بود ز اسرار پریان اعجمی (8)

نغمه‌های اندرون اولیا

اولا گوید که ای اجزای لا

هین ز لای نفی سرها برزنید

این خیال و وهم یکسو افگنید

ای همه پوسیده در کون و فساد

جان باقیتان نرویید و نزاد (9)

و به واقع این آوای خداوند است که در صور می‌دمد و حکایت جدایی‌ها و هجران متنبّهان را باز می‌خواند:

مطلق آن آواز خود از شه بود

گر چه از حلقوم عبد الله بود

گفته او را من زبان و چشم تو

من حواس و من رضا و خشم تو (10)

و هر آن کس که به فیض این تولد دوباره نائل نگشت «در جهل مرکب ابدالدهر بماند».

«لن یلج ملکوت السموات و الارض من لم یولد مرتّین» (11)

و این نفحة جان بخش انسان کامل است که پویندة طریق وصال را چون مریم، آبستن مسیح معرفت و روحانیت می‌کند و استعداد بالقوة پنهان در پوست و گرفتار قشر را به شکستن حصار و رهایی در بیکران آزادی حقیقی فرا می‌خواند:

هین که اسرافیل وقتند اولیا

مرده را زیشان حیات ست و نما

جان هر یک مرده‌ای در گور تن

برجهد ز آوازشان اندر کفن

گوید این آواز ز آواها جداست

زنده کردن کار آواز خداست

ما بمردیم و بکلّی کاستیم

بانگ حق آمد همه برخاستیم

بانگ حق اندر حجاب و بی‌حجاب

آن دهد کو داد مریم را ز جیب

ای فناتان نیست کرده زیر پوست

باز گردید از عدم ز آواز دوست (12)

جوانمردی و عطایابی در گرو حضور در بارگاه اهل دل است و برترین مرتبة فتوت، ارادت و سر تسلیم سپردن به دامان مطهّر انسان کامل است. جوانمردی حقیقی، روی آوردن به کهف امن قلب انسان واصل است که چون شبان از سرسپردگان خدای رحمان مراقبت و صیانت می‌کند و عطای برتر در این جایگاه نهفته:

همنشین اهل معنی باش تا

هم عطا یابی و هم باشی فتی (13)

و هر آن کس که روی از این فتوت و عیّاری در کشید، جانش عجین بیهودگی و بطالت گردید و از گوهر معنا تهی گشته، در روزی که سرائر امور آشکار می‌گردد، چون شمشیر چوبین در کارزار حقیقت ناکارآمد و مهمل خواهد بود. چنین شمشیری تا آن زمان که در غلاف کالبد و در سرای فریب پنهان است، در منظر بی‌خبران یکسونگر، کالایی گران‌بها و چشم‌نواز است، امّا آنگاه که در عرصه هم‌آوردی معنوی ظاهر می‌شود، رسوای نگاه شمشیرهای برّنده‌تر از الماس می‌گردد و در این میان وجود آن ـ کس که بی‌بهره از همدمی و دستگیری انسان کامل است، همانند آن شمشیر چوبین است که در «یوم تبلی السرائر» (14) شرمسار اولیا و مؤمنان است. این شمشیر چوبین وقتی که ماهیت حقیقی‌اش آشکار شد دیگر آلتی خواهد بود برای رونق شعله‌های آتش. او باید خاکستر شود و سپس مدارج کمال را دوباره بپیماید تا که شاید بار دیگر تیغی آبدار و الماسی برنّده گردد. امّا نکته لطیف آنست که همان تیغ چوبین تا زمانی که در غلاف است اگر به دست کیمیاگر ماهری بییفتد، می‌تواند آن را به الماسی درخشنده و برنّده بدل سازد و دیدار انسان کامل و بهرمندی از نظر هدایت و محبّت او کیمیایی است که هر ناسره‌ای را به سره و هر فرعی را به اصل بدل خواهد کرد:

گر نخواهی هر دمی این خفت خیز

کن ز خاک پای مردی چشم تیز

کحل دیده ساز خاک پاش را

تا بیندازی سر اوباش را

که از این شاگردی و زین افتقار

سوزنی باشی شوی تو ذوالفقار (15)

و باید دانست که در قاموس ارادة انسان کامل، «محال بودن»، عبارتی بی‌معنا و نامفهوم است.

اولیا را هست قدرت از اله

تیر جسته باز آرندش ز راه

بسته درهای موالید از سبب

چون پشیمان شد ولی زان دست رب

گفته ناگفته کند از فتح باب

تا از آن نه سیخ سوزد نه کباب

از همه دل‌ها که آن نکته شنید

آن سخن را کرد محو و ناپدید

گرت برهان باید و حجت مها

باز خوان من آیه او ننسها

آیت انسوکم ذکری بخوان

قدرت نسیان نهادنشان بدان

چون به تذکیر و به نسیان قادرند

بر همه دل‌های خلقان قاهرند (16)

و ناگزیر طالب فوز و رستگاری را چاره‌ای نیست جز آنکه برای کارزاری که در آن همه چیز همانطور که هستند خود را می‌نمایانند، تیغی آبدیده و برّان به میدان آورد و به یقین در آنجا تیغی را برّنده‌تر از عشق نمی‌توان یافت:

جان بی‌معنی در این تن بی‌خلاف

هست همچون تیغ چوبین در غلاف

تا غلاف اندر بود با قیمت است

چون برون شد سوختن را آلت است

تیغ چوبین را مبر در کارزار

بنگر اول تا نگردد کار زار

گر بود چوبین برو دیگر طلب

ور بود الماس پیش‌آ با طرب

تیغ در زرّاد خانه اولیاست

دیدین ایشان شما را کیمیاست (17)

اشاره صریحی هم که در حدیث مشهور «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میته جاهلیه» (18) وجود دارد، در مقام بیان همین حقیقت است که هر که در این دوره از حیات دنیای‌اش به فیض حضور انسان کامل زمان خودش نائل نشود، به مرگی سیاه در آنجا چشم می‌گشاید و شاید که تعبیر چشم گشودن نیز صحیح نباشد چرا که «من کان فی هذه اعمی فهو فی الاخره اعمی و اضلا سبیلا». (19)

مولانا همچون دیگر عارفان بارها و بارها در مثنوی، جستجوگران حقیقت و روندگان طریق عبودیّت را از اینکه به تنهایی و بی‌دستگیری انسان کامل قدم در این راه نهند به شدّت نهی می‌کند و عدّة بسیار اندکی را هم که به ظاهر بی‌مدد پیر به سر منزل معشوق رسید‌ه‌اند، در باطن ریزه‌خواران خوان مشایخ کامل می‌داند گرچه این عده را بسیار بسیار اندک می‌داند و هر چند که خود ایشان نیز بر این سّر، واقف نباشند.

او در ماجرای وصّیت پیامبر به علی(ع) که چون هر کس به طاعت و عبادتی به سوی خداوند تقرب می‌جوید تو، ای علی با همدمی و همنشینی بندة خاص خدا به سوی خدا نزدیک شو تا از همه پیش‌تر باشی، بیان می‌دارد که:

هر که تنها نادرا این ره برید

هم به عون همت پیران رسید

دست پیر از غایبان کوتاه نیست

دست او جز قبضة الله نیست

غایبان را چون چنین خلعت دهند

حاضران از غایبان بی‌شک به‌اند (20)

و در واقع بیان می‌دارد که هیچ کس بی‌دستگیری انسان کامل، به کمال حقیقی دست نیافته، هر چند که در ظاهر دیگران او را بی‌نیاز از حضور پیر و استادی ببینند و این را یک سنت لا یتغیّر الهی می‌داند که «فلن تجد لسنه الله تبدیلا». (21)

او در مثنوی از جان علوی حسام‌الدین چلپی می‌خواهد که کلماتی را در وصف و ضرورت پیر بر زبان او جاری کند تا راهگشای جویندگان حقیقت باشد:

ای ضیاءالحق حسام‌الدین بگیر

یک دو کاغذ بر فزا در وصف پیر

گر چه جسم نازکت را زور نیست

لیک بی‌خورشید ما را نور نیست (22)

برنویس احوال پیر راه‌دان

پیر را بگزین و عین راه‌ دان (23)

و آنگاه به القای روحانی او سخن را در ضرورت تمسّک به عروه وثقای انسان کامل می‌آغازد که:

پیر تابستان و خلقان تیر ماه

خلق مانند شبند و پیر ماه

کرده‌ام بخت جوان را نام پیر

کو ز حق پیرست نه ز ایام پیر

او چنان پیرست کش آغاز نیست

با چنان دّر یتیم انباز نیست (24)

پیر را بگزین که بی پیر این سفر

هست بس پر آفت و خوف و خطر

آن رهی که بارها تو رفته‌ای

بی‌قلاووز اندر آن آشفته‌ای

پس راهی را که ندیدستی تو هیچ

هین مرو تنها ز رهبر سر مپیچ

گر نباشد مایة او بر تو گول

بس تو را سر گشته دارد بانگ غول

غولت از ره افگند اندر گزند

از تو داهی تر در این ره بس بدند (25)

مولانا در این ابیات از منطق استواری بهره می‌برد و بیان می‌دارد راهی را که تو بارها از آن عبور نموده‌ای چه بسا که بدون راهنما در عبور مجّرد از آن دچار سرگشتگی شوی، پس راه پر خطر و لغزان منزل لیلی را (که هیچگاه از آن نگذشته‌ای) چگونه بی‌راهنما سیر توانی کرد؟! و این مطلبی است که عارفان به کرّات در برابر مخالفان بر آن پای فشرده‌اند که بدون دستگیری و سایة توجه انسان کامل و مرشد روحانی، وصول به حقیقت توحید و یکتاپرستی امری است محال و مستحیل.

یار شو تا یار بینی بی‌عدد

زانک بی‌یاران بمانی بی‌مدد

دیو گرگست و تو همچون یوسفی

دامن یعقوب مگذار ای صفی

گرگ اغلب آنگهی گیرا بود

کز رمه شیشک به خود تنها رود (26)

و همین موضوع منشأ اختلافات و جنجال‌های بسیاری در طول تاریخ عرفان اسلامی است و در این باره به نظر می‌رسد که این اختلا ف ریشه در مساله‌ای بنیادی و زیر بنایی دارد و آن اینکه عارفان بر خلاف اهل ظاهر آنچنان قائل به مباحث شکنندة علت و معلول و حتی خالق و مخلوق (با تعبیر عوامانه آن) دربارة آفرینش نیستند و اصولا آن را شرک در توحید عالی می‌دانند.

این دوئی اوصاف دید احولست

ورنه اول آخر آخر اول است (27)

و ایشان را اعتقاد بر آن است که وجودی غیر از خداوند را نمی‌توان تصور کرد تا قائل به وجود خالق و مخلوق (بدین معنا که خالق در سویی ایستاده و مخلوقاتش در سویی دیگر و او تدبیر امور آن‌ها و تربیت آن‌ها را بر عهده گرفته) بود و ایشان بر این عقیده‌اند که همه هستی تجلیّات ذات مقدس خداوند است که حبّ به شناخته شدن، موجبات ظهور وتجلی آن ذات مکنون را در مرآت مظاهر و اعیان موجودات فراهم آورده است.

شیخ اکبر، محی‌الدین‌بن‌عربی در فتوحات مکّیه در مقام شرح تفاوت میان اهل نظر و اهل تجلی بیان می‌دارد که:

... فهذا الفرق بین حیرة اهل الله و حیرة اهل النظر فصاحب العقل ینشد «وفی کل شی ء له آیه/تدّل علی إنه واحد» و صاحب التجلی ینشد قولنا فی ذلک «و فی کل شی ء له آیه/تدل علی إنه عینه»... فما فی الوجود الّا الله ولا یعرف الله الّا الله. (28)

و ردپای آشکار این مطالب لاهوتی در بیانات عرشی اهل بیت عصمت و طهارت (ع) و ادعیه مأثور از آن حضرات، افتخار آسمانی شیعیان حقیقی ایشان است که متأسفانه از اقبالی شایسته برخوردار نگردید.

مواضع شگفت‌انگیزی که در دعای عرفه پیرامون این موضوع به چشم می‌آید، آنچنان پای در لجّه دریای وحدت می‌نهد که حتی وجود مظهر (آنچه که اغلب عارفان در برابر سبب و مسببیّت و علت و معلول فلاسفه آن را مطرح کرده‌اند) را نیز در توصیف حقیقت عاجز می‌بیند، چرا که او را آنچنان آشکار و ظاهر می‌بیند که مظهری را برای او نمی‌تواند تصور کند و در همه چیز و بر همه چیز او را می‌بیند که جلوه‌گری می‌کند؛ «أیکون لغیرک من الظهور ما لیس لک حتی یکون هو المظهر لک، متی غبت حتی تحتاج إلی دلیل یدّل علیک و متی بعدت حتی تکون الآثار هی التی توصل إلیک، عمیت عین لاتراک و لاتزال علیها رقیبا و خسرت صفقه عبد لم تجعل له من حبّک نصیبا... أنت الذی تعرفت إلی فی کل شیء فرأتیک ظاهر فی کل شیء فأنت الظاهر لکل شیء... کیف تخفی و أنت الظاهر؛ بار خدایا، آیا برای غیر تو نصیبی از ظهور هست که تو آن را نداشته باشی تا او مظهر تو گردد؟! کی غایب بوده‌ای تا نیازمند دلیلی باشی که بر تو دلالت کند؟! و کی دور شده‌ای که آثار]ما را[ به تو رساند؟! کور باد چشمی که تو را دیده‌بان خود نبیند و چه زیان کرد آن بنده‌ای که برای او نصیبی از عشقت قرار ندادی... این تو هستی که در هر چیز خود را به من شناساندی. پس تو را در هر چیز ظاهر دیدم و تو ظاهری برای هر چیز... چگونه پنهان بوده‌ای حال آنکه ظاهری» (29)

و افسوس و هزار افسوس که این مضامین عالی عرشی در طول چهارده قرن آنچنان که باید مورد توجه قرار نگرفت و به تشریفاتی کم اثر (و احیانا بی‌اثر) از این ادعیه بسنده کردیم و جز پرداختن به لایه‌های بیرونی اسلام ناب محمدی(ص) و معارف شگرف علوی(ع) از هدف ارسال انبیا و بعثت اولیا که همانا بیان حقیقت توحید بوده است، غافل مانده‌ایم.

استاد سیدجلال آشتیانی در مقدمه‌ای که بر کتاب شریف «مصباح‌الهدایة إلی خلافة و الولایة» تألیف حضرت امام خمینی (ره) مرقوم فرموده‌اند، در توضیح این حقیقت تلخ تاریخ تشیع بیان داشته‌اند که:

«اقبال تام و مطلق علمای امامیه به فروع (فقه و اصول و به ندرت علم رجال) و از باب اتفاق و ندرت و فداکاری! تفسیر، مصییت‌بار است. توجه به حکمت الهی که اساس و پایه‌ درک مسائل اعتقادی (توحید و نبوت و معاد و امامت) و شئون آن است روز‌به‌روز کمتر می‌شود و آنچه که جای آن در مسائلی که عقل در آن‌ها تصدیق به نارسایی خود می‌نماید خالی است، تصوف و عرفان است. غوامض از روایات و آیات ذات و صفات و افعال وکثیری از مسائل علوم قرآنی جز از طریق توسل به علم توحید و دانش و علم حاصل از عمل، که مکاشفه لازم آن است، میسور نیست.» (30)

و در این میان عارفان کامل‌ترین تجلی و برترین آینه‌ای که ظرفیت باز نمایاندن آن ذات بی‌نهایت را دارد، تنها و تنها قلب انسان کامل می‌دانند و خداوند را جز در قلب او نمی‌جویند و از اینجاست که وصول به مقصد را جز به همت و عنایت مرشد کامل میسّر نمی‌دانند. چرا که خداوند را تنها باید در وجود صیقل یافتة او به رؤیت نشست و اصولا او هم راه است و هم مقصد، و مسجد حقیقی جز درون اولیا خداوند نیست.

گفت پیغامبر که حق فرموده است

من نگنجم هیچ در بالا و پست

در زمین و آسمان و عرش نیز

من نگنجم این یقین دان ای عزیز

در دل مؤمن بگنجم ای عجب

گر مرا جویی در آن دل‌ها طلب (31)

ابلهان تعظیم مسجد می‌کنند

در جفای اهل دل جد می‌کنند

آن مجاز است این حقیقت ای خران

نیست مسجد جز درون سروران

مسجدی کاندرون اولیاست

سجده‌گاه جمله است آنجا خداست (32)

و انسان کامل نیز در این سلوک تنها در پی شناساندن حقیقت وجود روندة طریق به خود اوست تا به واسطة این معرفت به کنه عبودیت (33) راه یافته و حقیقت توحید را در درون خود (و نه در خارج) به ظهور رساند و آن را دریابد.

آنان که طلبکار خدایید، خدایید

حاجت به طلب نیست شمایید شمایید

چیزی که نکردیم گم از بهر چه جویید

کس غیر شما نیست کجایید کجایید

در خانه نشینید مگردید به هر در

زیرا که شما خانه و هم خانه خدایید

ذاتید و صفاتید گهی عرش و گهی فرش

در عین بقایید و مبّرا ز فنایید

اسمید و حروفید و کلامید و کتابید

جبریل امینید و رسولان سمایید

خواهید ببینید رخ اندر رخ معشوق

زنگار ز آیینه به صیقل بزدایید (34)

آنسان که پیشتر ذکر گردید، در نظام پویای تعلیم و تعلّم ربانی، انسان کامل در پی شناساندن گوهر پنهان وجود رهرو طریقت به خود او و زدودن گرد و غبار تعلّق و زایل نمودن زنگار پریشانی خاطر از نهاد اوست. به حقیقت انسان کامل با بهره‌مندی از شیوه‌های گوناگون و متفاوت، به دنبال آن است که پویندة حقیقت، با دقّت و مداومت، لحظه‌ای چشمان خود را از نگریستن به آینة انسان کامل برندارد تا به واسطة این استمرار در توجّه و تمرکز بر نقطه‌ای واحد، دیدة باطن او استعداد، قابلیت و توانایی نظر نمودن بر رخسارة حقیقی و رحمانی خود او که در آن آینه انعکاس یافته‌است را پیدا کند. با وصول بدین مقام (و نه حال) است که سالک صراط محبوب ازلی، حقیقت وجود را با تمامی مراتب آن در درون خود مشاهده می‌کند و ‌ خویشتن را تجلّی اتمّ «هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن» می‌یابد که:

انیّت خورشید نهان در ذرّه‌ای

شیر نر در پوستین برّه‌ای

انیّت دریای نهان در زیر کاه

پا برین که هین منه با اشتباه (35)

مولانا در قصّة سبحانی ما أعظم شأنی گفتن بایزید و اعتراض مریدان بر او، با دقّت‌نظر و ژرف‌اندیشی در فنای شگرف انسان کامل از خویشتن، و بقای او به حق و در خاصیّت آیینگی انسان کامل، به بیان این حقیقت می‌پردازد که عقل در نهاد آدمی بسان نگاهبان سلطان حق است، آن هنگام که سلطان، خود، پای فرا نهاد، شحنه را مجالی برای عرض فضل و وجود نیست در چنین حالتی، دیگر این سلطان است که بی‌واسطه سخن می‌گوید و فرمان می‌راند.

عقل چون شحنه‌‌‌‌ست، چون سلطان رسید

شحنة بیچاره در کنجی خزید

عقل سایة حق بود، حقّ آفتاب

سایه را با آفتاب او چه تاب ؟

چون پری غالب شود بر ‌آدمی

گم شود از مرد، وصف مردمی

هرچه گوید آن پری گفته‌بود

زین سَری، زآن آن سَری گفته‌بود

چون پری را این دم و قانون بود

کردگار آن پری خود چون بود ؟ (36)

و ماجرا از این قرار است که سخنان مستانه و شطحیات ابایزید مورد طعن و اعتراض مریدان واقع می‌شود:

با مریدان آن فقیه محتشم

بایزید آمد که: نک یزدان منم

گفت مستانه عیان آن ذوفنون:

لاإله إلاّ أًنا ها فَاعبدون

چون گذشت آن حال گفتندش صباح:

تو چنین گفتی و این نبود صلاح (37)

او از آنان می‌خواهد که اگر بار دیگر چنین کلماتی بر زبان او جاری شد هر یک از مریدان خنجری به همراه آورد و بی‌درنگ او را از پای درآورد.

گفت این بار ار کنم من مَشغله

کاردها بر من زنید آن دم هَله

حق منزه از تن و من با تنم

چون چنین گویم بباید کشتنم (38)

تا اینکه لاجرم بار دیگر دعوی الوهیّت بر زبان ابایزید جاری می‌شود و مریدان نیز به دنبال انجام دستوری که به آن‌ها محوّل شده‌بود برمی‌خیزند و خنجرها را بر جسم او فرود می‌آورند، امّا هر کس هر تیغی را که بر ابایزید می‌زند، ناگاه می‌بیند که تیغ را بر همان موضع در بدن خود فرود آورده‌است، بی‌آنکه از آن ضربات بایزید را خراشی پدید آید. آنکه بر سینة شیخ خنجر فروکرد، می‌دید که سینة خود را شکافته و آنکه گلوی شیخ را بریده ‌بود، خویش را غرقة خون می‌دید. و بالاخره مریدان خود را در دام مرگ انداختند و جان خود بر سر این معامله نهادند.

هرکه اندر شیخ تیغی می‌خلید

بازگونه از تن خود می‌درید

یک اثر نه بر تن آن ذوفنون

وآن مریدان خسته و غرقابِ خون

هرکه او سوی گلویش زخم برد

حلق خود ببریده دید و زار مرد

وآنک او را زخم اندر سینه زد

سینه‌اش بشکافت و شد مردة ابد (39)

مولانا که در جای‌جای مثنوی، التفاتی به صورت داستان‌ها ندارد و از تمامی ارکان زمان، مکان و شخصیت در داستان‌ها به نفع بیان حقیقت ماورای حرف و گفت و صوت بهره می‌جوید، تنها در پی سفتن گوهر معناست، در این داستان نیز جدای از صحت و سقم ماجرا به دنبال شرح مقصود، بیان می‌دارد که وجود انسان کامل مهبط آوای خداوند است و در حقیقت با فنا و نیستی از توهّم «من» بسان نی، مستعّد دمیدن و برآمدن نوای الوهی از آن شده است و به واسطة این بیخودی، وجود رهرو صراط جمال به آینه‌ای بدل می‌شود که بی‌هیچ دخل و تصرّف نقش اهل هوش را آنچنان که هست در خود بازمی‌نمایاند.

با خودی با بی‌خودی دو چار زد

با خود اندر دیدة خود خار زد

ای زده بر بی‌خودان تو ذوالفقار

بر تن خود می‌زنی آن، هوش دار

زآنک بی‌خود فانی است و امِن است

تا ابد در ایمنی او ساکن است

نقش او فانی و او شد آینه

غیر نقش رویِ غیر آنجای نه (40)

و این سان، صوفی مراتب کمال پس از نیل به مرتبت انسان کامل، در قبای غیرت حضرت معشوق نقاب بر رخ می‌کشد و همچو آینه تنها نقش غیر را بازمی‌تاباند. از این پس مخاطبان او دیگر سعة وجودی برای شناخت و رؤیت او را (مادامی که خود به آینه‌ای دیگر بدل نشده‌اند) نخواهند‌داشت، بلکه هر آنچه از طریق گفتار و پندار و کردار در قبال انسان کامل از ایشان صادر می‌شود، تنها همان نقشی است که از خود ایشان در آینة انسان کامل انعکاس یافته‌است.

از این منظر دیگر سخن معاندین اهل معرفت دربارة ایشان، کاملا صحیح خواهد‌بود. چرا که چهرة کریه و بدمنظری که از انسان کامل در نهاد معاند اهل جحود نقش می‌بندد، در حقیقت رخسارة خود اوست که اهل حجاب بواسطة غلظت حجب ظلمانی و نورانی، این صورت ناپسند را (غافل ا ز خود) در وجود انسان کامل می‌بیند و چه بسا که راز لطیف و شگرف تسامح اهل عرفان را در این اشارت بتوان یافت.

مولانا نیز در مقام بیان این راز پرخطر در ادامة قصة «ما أعظم شأنی گفتن ابایزید» بیان می دارد که:

گر کنی تف سوی روی خود کنی

ور زنی بر آینه، بر خود زنی

ور ببینی روی زشت، آن هم تویی

ور ببینی عیسی و مریم، توی

او نه این است و نه آن، او ساده است

نقش تو در پیش تو بنهاده است

چون رسید اینجا سخن لب در ببست

چون رسید اینجا قلم در هم شکست

لب بببند ار چه فصاحت دست داد

دم مزن، والله أعلم بالرشاد (41)

مولانا که در مثنوی، پیوسته بی‌قرار و شیدا سخن می‌گوید، این بار خویش را از بدمستی در سخن و عریانی اسرار، برحذر می‌دارد تا که از یک سو مبادا جان اندک پویندگان حقیقت، ازاین نعرة جلال حق در بازگویی اسرارمگو، برمد و دیگر به کمند بازنیاید و از سوی دیگر، جان خویش را به واسطة افشای اسرار رحیمی، طعمة اصحاب شمال نگرداند:

برکنار بامی ای مست مدام

پست بنشین یا فرودآ والسلام

هر زمانی که شدی تو کامران

آن دم خوش را کنار بام دان

بر زمان خوش هراسان باش تو

همچو گنجش خفیه کن نه فاش تو

تا نیاید بر ولا ناگه بلا

ترس ترسان رو در آن مکمن هلا (42)

در داستان رازگویی زیدبن‌حارثه و افشای سرائر حاضران، مولانا از زبان پیامبر(ص) خطاب به زید، او را از این مستی به هوشیاری فرامی‌خواند که:

این سخن پایان ندارد، خیز زید

بر براق ناطقه بربند قید

ناطقه چون فاضح آمد عیب را

می‌دراند پرده‌های غیب را

غیب مطلوب حق آمد چندگاه

این دهل ‌زن را بران بر بند راه

تگ مران، درکش عنان، مستور به

هر کس از پندار خود مسرور به (43)

لکن به نظر می‌رسد که مولانا خود، عشق خونخواره، تاب از کفش ربوده و گرچه مستمع را از افشای اسرار برکنار می‌دارد امّا مستی بیکران، (میراث شمس تبریز) او را از زبان‌شناسی بوم و بام و بم ناتوان نموده، چنانچه پرش‌های داستان‌ها و موضوعات در مثنوی، به روشنی برای اهل معنا، پرده از این حالات غریب بر‌می‌دارد.

جمع صورت با چنین معنی ژرف

نیست ممکن جز زسلطانی شگرف

در چنین مستی مراعات ادب

خود نباشد ور بود باشد عجب (44)

امّا اهل معرفت به دلیل حفظ نظام حاکم بر عالم ناسوت و در پی ابقای روند طبیعی امور دنیا، همواره توصیه به رازپوشی و احیاناً راززدایی می‌کنند. چرا که عمود استوار بقای این سرا، غفلت است و بی‌خبری و انسان کامل کسی است که حق هر صاحب حقی را به او عطا می‌نماید، از این رو مولانا بیان می‌کند که:

پادشاهان جهان از بردگی

بو نبردند از شراب بندگی

ورنه ادهم‌وار سرگردان و دنگ

ملک را بر هم زدندی بی‌درنگ

لیک حق بهر ثبات این جهان

مهرشان بنهاد بر چشم و دهان (45)

و اصولاً اگر هوشیاری آن جهان قاطبة اهل دنیا را فراگیرد، بساط ملک و آبادانی آن برچیده می‌شود و لکن تقدیر خداوند برآن است که ملک و ملکوت در کنار یکدیگر صاحب بقا و ثبات باشند تا تجلی به طور تام در همة مراتب برقرار باشد.

زان جهان اندک ترشح می‌رسد

تا نغرّد زین جهان حرص و حسد

گر ترشح بیشتر گردد ز غیب

نی هنر ماند در این عالم نه عیب (46)

از دیگر مباحثی که مولانادر چند موضع مثنوی بدان پرداخته و سالکان إلی الله را نسبت به آن تحذیر نموده‌ است، مسألة پرهیز سالکین از قضاوت و قیاس و هم‌آوری در محضر و در برابر انسان کامل است. قیاس و قضاوتی که رهرو طریق کمال را به هم‌آوری و همانندسازی در کردار و گفتار ترغیب نماید و پرده‌های تلبیس ابلیس را فراسوی چشمان او بگستراند و دیدگان او را از رؤیت صورت حقیقی انسان کامل محروم دارد.

مولانا در بیان این حقیقت به تمثیل‌هایی زیبا اشاره می‌کند که در آن‌ها طالب حقیقت را (در برابر واصل به معشوق ازلی) همچو فردی بیمار می‌داند که خوردن بسیاری از غذاها که برای صاحب سلامتی پیامدی به دنبال ندارد، برای او مضّر و زیان‌بخش است و نیز کامل واصل را همچو ابراهیم (ع) می‌داند که آتش تنها بر او گلستان است، در حالی که شعله‌های آن به مقتضای طبیعت خود سوزانندة اغیار است. از این رو مولانا بیان می دارد که اگر از وصول به مقام ابراهیم اطمینان حاصل نکرده‌ای هرگز پای در میدان مباهله و مجاهدة بی‌مهابا مگذار و بدین ترتیب مرید را از تقلید بی‌معرفت و جاهلانه که بی‌اذن شیخ صورت می‌پذیرد، شدیداً برحذر داشته، آن را مایة هلاکت بسیاری از سالکان ظاهراندیش و سطحی‌نگر می‌داند. مولانا در تفسیر این بیت از غزلیات عطار که « تو صاحب‌نفسی ای غافل میان خاک، خون می‌خور/ که صاحبدل اگر زهری خورد آن انگبین باشد» به شرح و بسط این موضوع پرداخته است. عطاردر آن غزل بیان می‌دارد که:

اگر صد سال روز و شب ریاضت می‌کشی دایم

مباش ایمن یقین می‌دان که نفست در کمین باشد

چو تو نفسی ز سر تا پا کی دانی کمال دل

کمال دل کسی داند که مردی راه‌بین باشد

تو صاحب‌نفسی ای غافل میان خاک خون می‌خور

که صاحبدل اگر زهری خورد آن انگبین باشد

نداند کرد صاحب‌نفس کار هیچ صاحبدل

و گر گوید توانم کرد ابلیس لعین باشد

اگر خواهی که بشناسی که کاری راستین هستت

قدم در شرع محکم کن که کاری راستین باشد

و این یکی از خدعه‌های ظریف نفس است که تفکر همانندسازی در کردار را (بی‌نظر به عمق و معنا) در برابر انبیا و اولیا به پیروان ایشان القا نموده، با موجّه جلوه دادن امر، سالک إلی الله را به ورطة حجابی که منجر به سقوط و هلاکت (بعضاً جبران ناپذیر) می‌گردد، می‌کشاند.

صاحبدل را ندارد آن زیان

گر خورد او زهر قاتل را عیان

زانک صحّت و ز پرهیز رست

طالب مسکین میان تب درست

گفت پیغامبر که ای مرد جری

هان مکن با هیچ مطلوبی مری

در تو نمرودیست آتش در مرو

رفت خواهی اول ابراهیم شو

نکتة لطیف و قابل تأمل در این مبحث که پیوسته یکی از موضوعات بحث برانگیز تاریخ عرفانی بوده است، مسألة مصونیت انسان کامل از اثرات منفی اموری است که همان امور برای کسی که هنوز به مطلوب دست نیازیده، مهلک و زیان‌بخش است.

لقمه و نکته‌ست کامل را حلال

تو نئی کامل، مخور، می‌باش لال

چون قبول حق بود آن مرد راست

دست او در کارها دست خداست

دست ناقص دست شیطانست و دیو

زانک اندر دام تکلیفست و ریو

جهل آید پیش او دانش شود

جهل شد علمی که در ناقص رود

راز این مسأله را مولانا در مواضع متعددی از مثنوی به نیکویی بیان می‌دارد که انسان کامل به واسطة طی مناهج و منازل سلوک و صراط باریک‌تر از موی حقیقت، نسبت به تمامی خدعه‌های نفس ایمنی یافته، نفس خویش را به دستان خدای رحمان تسلیم نموده‌ است، از این رو نفس او در برابر اموری که به آسانی محّرک نفوس ناقص است، مبتکرانه عمل نموده، اثرات شیطانی آن امور را همچو کیمیا به انوار الهی بدل می‌نماید که البته درک حقیقت این موضوع و کیفیّت این تبدّل برای صاحبان عقول جزوی امری بسیار دشوار و نامفهوم خواهد بود.

او ز آتش ورد احمر آورد

از زیان‌ها سود بر سر آورد

کاملی گر خاک گیرد زر شود

ناقص ار زر برد، خاکستر شود

هر چه گیرد علتی، علت شود

کفر گیرد کاملی ملت شود

مولانا در شرح کرامات ابراهیم ادهم در «طعن زدن بیگانه در شیخ و جواب گفتن مرید شیخ او را» از زبان مرید، در مقام رفع تهمت شرب و خمر و سالوس و خبانث از ساحت شیخ خود، به تفاوت تأثیرگذاری مذمومات در نهاد انسان کامل و سایرین اشاره می‌کند و انسان کامل را همچون اقیانوسی می‌داند که به فرض دخول مرداری و یا قطره‌ای نجاست در او، باز هم به طهارت و پاکی بیکران او خدشه‌ای وارد نمی‌آید.

این چنین بهتان منه بر اهل حق

کین خیال تست برگردان ورق

این نباشد، ور بود ای مرغ خاک

بحر قلزم را ز مرداری چه باک؟

نیست دون القلّتین و حوض خرد

که توانش قطره‌ایش از کار برد

آتش ابراهیم را نبود زیان

هر که نمرودیست گو: می‌ترس از آن

و لازم به توضیح است که مبحث، از موضوعات بسیار حسّاس و لطیف عرفانی است که دریافت حقیقت آن، نیاز به ژرف‌اندیشی همراه با طهارت و تزکیة نفس دارد. چرا که مبحث مسبوق آن سان که مولانا نیز در ماجرای فوق بدان اشاراتی کارآمد دارد، موجبات بسیاری از توهمات و هتک حرمت‌ها را به ساحت بلند اهل معرفت فراهم آورده که همة این کوته‌نظری‌ها ناشی از قضاوت با عقل جزوی در این مفاهیم آسمانی است که به تعبیر مثنوی، عقل جزوی همانند کرکس، بال و پر را تنها در تحقّق جیفه‌خواری به کار می‌بندد و حال آنکه عقول اهل معنا به سان جبرئیل در وصول به سدره‌المنتهی بال و پر می‌گشاید و هر آن دم که عقل جزوی معاش‌اندیش که هنوز چشم از قال و قیل متفلسفی برنگرفته، بر مسند نظر و قضاوت در این مفاهیم می‌نشیند، ناخودآگاه و غافل در بهشت معرفت مقربین تنها و تنها به دنبال خار قیاس، طالب زشتی و کدورت می‌گردد که در حقیقت در آن بوستان فارغ از منع و زشتی خاری به غیر از خود نخواهد یافت.

در رخ مه عیب‌بینی می‌کنی

در بهشتی خارچینی می‌کنی؟

گر بهشت اندر روی تو خار جو

هیچ خار آنجا نیابی غیر تو

می‌بپوشی آفتابی در گلی

رخنه می‌جویی ز بدر کاملی

آفتابی که بتابد در جهان

بر خفّاشی کجا گردد نهان؟

و در این معانی بباید دانست که «دلیل» و «طریق» و «برهان» و تعابیر دیگری از این سنخ، مفاهیمی ‌است که همه به نوعی تنها مرتبط با وجود مسکین رهرو صراط کمال مطلق است و انسان کامل فارغ از دلیل و راه و برهان، عین حقیقت است و صورت مجسّم جمال مطلق و برتر از این تعابیر، این ملاک و محک کفر و ایمان است که مؤمن و کافر تنها در برابر سنگ محک او کافر و مؤمنند و اوست قسیم النار و الجنه.

کیست کافر؟ غافل از ایمان شیخ

کیست مرده بی‌خبر از جان شیخ

جان نباشد جز خبردر آزمون

هر که را افزون خبر، جانش فزون

و حال آنکه چنین است، شرط وصول جستجوگر حقیقت فقط و فقط تسلیم در برابر انسان کامل است و بدین ترتیب تمامی مناسک و عبادات صوریّه و نیّات خالصه و ریاضات شرعیّه، اگر طالب وصال معشوق را به سر منزل تسلیم در برابر مظهر تام رحمانیت که جمال مطلق رحیمی را در خود نهان دارد، یعنی انسان کامل مکمّل نرساند، در بستر بیهودگی و بطلان عامل خود را به خسران مبین مبتلا کرده‌اند.

نفس نمرودست و عقل و جان خلیل

روح در عین است و نفس اندر دلیل

این دلیل راه، رهرو را بود

کو به هر دم در بیابان گم شود

واصلان را نیست جز چشم و چراغ

از دلیل و راهشان باید فراغ

گر دلیلی گفت آن مرد وصال

گفت بهر فهم اصحاب جدال

بهر طفل نو، پدر تی تی کند

گر چه عقلش هند شد گیتی کند

حال آنکه انسان کامل حقیقتی است ورای کفر و ایمان و مذهب که همة این مفاهیم حجب ظلمانی و نورانی چهرة مشعشع رحیمی اوست که اوست عشق و عاشق و معشوق.

کفر را حدّست و اندازه بدان

شیخ و نور شیخ را نبود کران

پیش بی‌حد، هر چه محدودست لاست

کل شی‌ء غیر وجه الله فناست

کفر و ایمان نیست آنجایی که اوست

زانک او مغزست و این دو رنگ و پوست

این فناها چهرة آن وجه گشت

چون چراغ خفیه اندر زیر تشت

واسطة ادراک عقل جزوی که «عقل جزوی عقل استخراج نیست / جز پذیرای فن و محتاج نیست»، اهل معرفت سالک طریق مقرّبین را تا رسیدن به عقل کل و مقام منزلت انسان کامل، همچون گوش به سکوت و تسلیم در برابر شیخ واصل دعوت نموده که «چون در دریا افتادی و شنا نمی‌دانی، مرده شو تا آبت بر سر نهد» و او را از هم‌آوردی و دعوی کمال نمودنی که منجر به مسخ صورت باطنی و حرمان و قابلیت و استعداد بالقوة سالک می‌گردد، برحذر داشته‌اند.

لقمه و نکته‌ست کامل را حلال

تو نئی کامل مخور، می‌باش لال

چون تو گوشی، او زبان نی جنس تو

گوش‌ها را حق بفرمود انصتوا

کودک اول چون بزاید شیر نوش

مدتی خامش بود او جمله گوش

مدتی می‌بایدش لب دوختن

از سخن، تا او سخن آموختن

ور نباشد گوش و تی تی می‌کند

خویشتن را گنگ گیتی می‌کند

مولانا در معنای آیت «یاأیها الذین امنوا لاتقدّموا بین یدی الله و رسوله» در بیان این حقیقت، صاحبان عقول جزوی را مخاطب قرار می‌دهد که:

پس برو خاموش باش از القیاد

زیر ظلّ امر شیخ و اوستاد

ورنه گر چه مستعّد و قابلی

مسخ گردی تو زلاف کاملی

هم زاستعداد وامانی اگر

سرکشی ز استاد راز و باخبر

صبر کن در موزه دوزی تو هنوز

ور بوی بی‌صبر، گردی پاره دوز

کهنه دوزان گر بدیشان صبرو حلم

جمله نودوزان شدندی هم به علم

مولانا که خود در محضر شمس‌الدین تبریز، صعوبت هجرتی تمام عیار را از وادی عقل جزوی به سوی سرمنزل جمال بی‌نهایت و عقل کل بر خود هموار نموده است، سخنان او در این باب، همچون سایر لطایف مثنوی، از نفوذی که حاکی از تجربه‌های عارفانه و شگرف و پر خطر اوست، حکایت می‌کند. سخنان برّنده و عریان پیر و مرشد او که در رویش نهال وجود مولانا از دخالت هر عامل بازدارنده و شاخ برگ اضافی ممانعت نموده، آن را با شدّت وحدت قلع و قمع می‌نماید، میراث و گنجینة گرانبهایی است که مولانا پیوسته در سرودن اسرار مثنوی از آن‌ها بهره می‌برد. سخنان بی‌پرده و بی‌مهابایی که که از شمس در مقالات وی وارد شده است و اغلب آن‌ها به روشنی در لحن ابیات مثنوی سایه‌هایی از خود به جای گذارده، به عامه، بدون اندکی تردید و ملاحظه در القای این معارف به قلب مولانا، سخت و بی‌مروّت برجنود سپاه جهل و شرک در درون او می‌تازد. در باب تسلیم و منقادی محضر انسان کامل در بخشی از سخنان خود در مقالات بیان می دارد که

«این قاعده‌ای است که چون سخن راست را متلوّن کنی و به تأویل گویی، اندکی برنجند و اغلب رقّت آید و ذوق آید و حالت آید. و چون بی‌تأویل گویند، نه رقّت آید و نه حالت آید. مگر آن را که خدای تعالا مخصوص کرد به قابلیّت و لذّت راستی به او رسانید. در آن مقام، سؤال نباید کردن. و خلق را خود چه سؤال رسد؟ ـ که گوینده حیران مانده است که «من چه گویم و با که گویم؟ چون فهم نمی‌کنند، نگویم.» باز، می‌گوید «بگویم.»

چنان که آن شخص سحوری به روز می‌زد بر در خانه‌ای ـ آن شخص را شب روز شده بود. آن یکی گفت «در این خانه کسی نیست. این سحوری برای که می‌زنی؟»

گفت «خاموش! مردمان خانقاه‌ها و کاروان‌سراها می‌کنند برای خدا. من نیزبرای خدا چیزی می‌زنم.»

من برای خدا می‌گویم، تو سؤال چون می‌کنی؟

مثال تو و من همچون آن نای زن است که نای می‌زد، در این میانه بادی از او جدا شد. نای بر اسفل خود نهاد، گفت «اگر تو بهتر می‌زنی، بزن!»

تو را ره می‌باید رفتن. تورا با رهبر چه بحث رسد؟ ره رو، ای خر! نه آن خری که بر پل گذرد، نه از آن خر مصری که به روزی به منزل برد و همان روز بازگردد. تو نتوانی نیم منزل نیز رفتن، با هزار راندن و گفتن.»

و مولانا نیزدر این معنا چنین صلای سخن سر می‌دهد که:

چون گرفتت پیرهن تسلیم شو

همچو موسی زیر حکم خضر رو

صبر کن بر کار خضری بی‌نفاق

تا نگوید خضر رو هذا فراق

گر چه کشتی بشکند تو دم مزن

گرچه طفلی را کشد تو مو مکن

دست او را حق چو دست خویش خواند

تا «ید الله فوق ایدیهم» براند

دست حق میراندش زنده‌ش کند

زنده چه بود؟ جان پاینده‌ش کند

* ماخذ تمامی ابیات مثنوی نسخه قونیه، تصحیح قوام الدین خرمشاهی است.

پی نوشت‌ها:

مثنوی، دفتر اول، ابیات 116 ـ 113.
دیوان کبیر، غزل 578.
دیوان کبیر، غزل 1144.
مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 5 ـ 1.
گزیده غزلیات شمس .
دیباچة مثنوی.
الإسراء/ 82.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 1921 ـ 1920
مثنوی، دفتر اول، ابیات 1927 ـ 1925.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 1937 ـ 1936.
رسائل محقق داماد، ج 8، ص 92.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 1935 ـ 1930.
مثنوی، دفتر اول، بیت 711.
الطارق/ 9.
مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 3374 ـ، 3372.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 1675 ـ 1669.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 716 ـ712.
وسائل‌الشیعه ، ج 16، ص 246.
الإسراء /72.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 2976 ـ2974.
فاطر/ 43.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 2935 ـ2934.
مثنوی، دفتر اول، بیت 2938.
مثنوی، دقتر اول، ابیات 2941 ـ2939.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 2947 ـ 2943.
مثنوی، دفتر ششم، ابیات 500 ـ 498.
مثنوی، دفتر ششم، بیت 819.
فتوحات مکیّ، محی الدین ابن العربی، ج1 ص 272.
دعای امام حسین (ع) در روز عرفه.
مصباح‌الهدایة الی الخلافة و الولایة، مقدمه‌ استاد سیدجلال الدین آشتیانی، ص 60 (پاورقی).
مثنوی، دفتر اول، ابیات 2655 ـ 2653.
مثنوی، دفتر دوم، ابیات 3111 ـ 3109.
قال رسول‌الله(ص): العبودیه جوهره کنهها الربوبیه: عبودیت را جوهره‌ای است که کنه آن ربوبیت است، مصباح‌الشریعه، باب 100.
گزیده غزلیات شمس، غزل 468.
مثنوی، نسخة هند، ص 64.
مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 2114 ـ 2110.
همان، ابیات 2104 ـ 2102.
همان، ابیات 2106 ـ 2105.
همان، ابیات 2131 ـ 2128.
همان، ابیات 2140 ـ 2137.
همان، ابیات 2145 ـ 2141.
همان، ابیات 2149 ـ 2146.
مثنوی، دفتر اول، ابیات 3611 ـ 3608.
مثنوی، دفتر سوم، ابیات 1394 ـ 1393.
مثنوی، دفتر چهارم، ابیات 669 ـ 667.
مثنوی، دفتراول، ابیات 2070 ـ 2069.

(بدون عنوان)

مجتبی اعتمادی نیا — Sat, 14 Feb 2009 08:27:55 GMT

از علم تا عین

(نگاهی به دوران انزوای صدرالمتالهین شیرازی در قم و کهک)

اشاره:

این نوشتار می‌کوشد تا با نگاهی تاریخی به مهمترین و سرنوشت‌سازترین دورة زندگانی و حیات معقول صدرالمتألهین شیرازی، به بررسی نتایج و تبعات این دوره حساس از سلوک علمی و عملی معماز حکمت متعالیه بپردازد. از آنجا که این سطور تنها متناسب با حقالب یک مقاله نگاشته شده است، از طرح تفصیلی ومجزای برخی موضوعات نظیر «سالشمار تولد آثار صدرالمتألهین» در آن اجتناب شده است که یقینا در قالبی متفاوت، پرداختن مفصل به مباحث سطرح شده در این نوشتار امکان‌پذیر خواهد بود.

کلید واژگان:

اسفار اربعه:

«کتاب اسفار که مشتمل بر چهار سفر است مهمترین کتاب ملاصدراست. مصنف در این کتاب در صدد مقایسه بین افکار خود و پیشینیان بر آمده است و به نحو خاصی مشی نموده است، در نزد ارباب معرفت کتاب اسفار بهترین کتابی است که از زمان پیدایش فلسفه تا کنون نوشته شده است و پر از تحقیقات و تدقیقات است.

در گوشه و کنار این کتاب مطالب بسیار مهمی نوشته و بیشتر معانی و حقایق نفیسه را به طور اجمال و اشاره بیان نموده است. ‌هر کسی مرد فهم آن کلمات نیست. لذا بزرگان، کتاب اسفار را مشکلترین کتاب در فلسفه دانسته‌اند. صدرالمتألهین مطالب زیادی از قوم بدون اسم در این کتاب نوشته است، ولی مطالبی را که از دیگران اخذ کرده است، مطالب ساده و سطحی و رایج است و غیر از تحقیقات مختص به خود اوست. این که در السنه و افواه بعضی از عوام عصر معروف شده است که صدرالمتألهین مطالب و مبانی دیگران را به اسم خود ذکر کرده است و این معنا را موجب قدح به ساحت قدس این حکیم عظیم دانسته‌اند، ناشی از وارد نبودن آن‌ها به مبانی حکمیه است، لذا اعاظم و بزرگان فن با مشاهده این معنا صدرالمتألهین را در علوم الهیه بزرگترین فیلسوف اسلامی دانسته‌اند.

ملاصدرا بر اسفار مقدمة نفیسی نوشته است که از حیث اسلوب تحریر و دربرداشتن مطالب عالیه، مورد توجه تام اهل معرفت است.» (1)

حکمت متعالیه:

«این اصطلاح را ملاصدرا به کار برده است، قبل از ملاصدرا نیز در کتاب شرح اشارات خواجه طوسی به کار برده‌اند. ملاصدرا مکرر در مجلدات اسفار نامی از حکمت متعالیه برده و آن را در برابر حکمت ذایعه قرار داده است. (اسفار، سفر 1، ص 330 و ج 1، سفر 3، ص 14)

در وجه نام‌گذاری کتاب اسفار اربعه به حکمت متعالیه توجیهات بسیار شده است. ملاصدرا حکمت خود را متعالیه نامیده است که به زبانی بالاتر از زبان فلسفه معمولی مشاء و اشراق سخن گفته است. وی تفوق و تعالی آن را به این می‌داند که بر خلاف فلاسفة دیگر، محور کل فلسفة خود را بر وجود نهاده است که وجود را اصیل می‌داند و کلیه مسائل فلسفة الهی را با دیدگاه خاص خود در باب اصالت وجود و وحدت آن حل می‌کند. از دیدگاه او همه چیز مراتب وجود است. اسماءالله و صفات و افعال هم مراتبی از وجودند و پاره‌ای دیگر بر اساس جامعیت فلسفة ملاصدرا متعالی بودن را توجیه کرده‌اند که تلفیق بین مشاء و اشراق و آیات و روایات باشد.

خود ملاصدرا در مواردی حکمت متعالیه را با بیانی تلویحی توجیه کرده است. وی در باب معلول اول یا عقل اول و بیان ماهیت آن گوید: معلول اول و هر معلولی عبارت از شؤونات نازله وجودند و وجودشان وابسته به وجود کامل فوق کمال است و این امر و معنی (اسفار، ج 1، سفر 1، ص 193.) طبق روش حکمت متعالیه روشن است و اما بر اساس حکمت شایعه... و بنابر این، منظور از حکمت متعالیه، حکمت وجودی است. در جای دیگر (اسفار، ج 1، سفر 1، ص 193.) بیانی دارد که این معنی را افاده می‌کند که حکمت متعالیه لب و مغز عرفان است و آن شهود وجود است و در جایی دیگر (اسفار، سفر 3، ص 14.) بیانی دارد که مفید این معنی است که حکمت متعالیه حکمتی است ایمانی و نه یونانی که بازگشت آن به حکمت وجودی است.(2)

فیض کاشانی:

«محمد بن مرتضی بن شاه محمود، ملقب به محسن. از بزرگترین علمای امامیة قرن یازدهم هجری معاصر شاه عباس ثانی است که در فقه و حدیث و تفسیر و فلسفه صاحب نظر و دارای تألیفات گران‌بهایی می‌باشد. وی از پیشروان روش جمع بین اصول شریعت و طریقت و حکمت بود. در مقدمة محجة البیضاء آمده است که ملامحسن فیض در چهار میدان گوی سبقت از همگان ربوده است. وی با بسط مبانی فلسفی و تطبیق آن با مبانی شرعی از سایر دانشمندان ممتاز گردیده است، و در کثرت و تنوع تألیف سرآمد دانشمندان به شمار می‌رود. در کتاب زهرالربیع آمده: استاد محقق ملامحمد فیض کاشانی صاحب وافی و غیره و مؤلف نزدیک به دویست کتاب و رساله، در قم پرورش یافت و چون شنید که سید ماجد بحرانی به شیراز رحل اقامت افکنده به آن شهر عزیمت کرد و علوم عقلی را از استاد بزرگ آخوند ملا صدرالدین شیرازی فرا گرفت و به دامادی او مفتخر گردید. ملامحسن خود سه فهرست برای معرفی تألیفات خود نگاشته و به طوری که از آن فهرست‌ها به دست می‌آید وی بیش از هشتاد تألیف از خود به جا گذاشته که اغلب آن‌ها مکرر به چاپ رسیده است.

از تألیفات اوست: کتاب الوافی. تفسیر الصافی. تفسیرالاصفی. علم‌الیقین. عین‌الیقین. الافق‌المبین. الامالی. تشریح‌العالم. الجبر و الاختیار. جلاء‌العیون. حاشیه بر رواشح سماویة میرداماد. فهرست مصنفات خود (که اسامی تمامی آن‌ها و موضوع و شمارة ابیات و تاریخ تألیفات و بعضی مزایای دیگر هر یک را مشروحا حاوی است). المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء. مشواق (در تعبیر و تفسیر اصطلاحات شعراء و عرفاء). معتصم الشیعه (در فقه). مفاتیح‌الشرایع.(3)

قم:

از شهرهای مشهور ایران است که بیشتر با کاشان از آن نام برده می‌شود. طول آن 50 درجه و 53 دقیقه و عرض آن 34 درجه و 38 دقیقه است و از سطح دریا 930 گز ارتفاع دارد و بنابراین تقریبا 270 گز از شهر تهران پست‌تر است. این شهر در 147 کیلومتری جنوب تهران در محل انشعاب راه‌های شوسة تهران به اراک به اصفهان به کاشان واقع است و مسافت آن با شهرهای مذکور به قرار زیر است:

قم به تهران 147 کیلومتر

قم به اراک 136 کیلومتر

قم به اصفهان 263 کیلومتر

قم به کاشان 104 کیلومتر

شهر قم معلوم نیست که از چه وقت به صورت شهر در آمده است و آنچه مسلم است این که قرن‌ها پیش از اسلام این شهر وجود داشته است، حتی مورخان قدیم بعضی از حکام را که در زمان پادشاهان باستانی ایران در قم حکومت کرده‌اند، نام برده‌اند. فردوسی نیز در چند مورد نام قم را ذکر کرده است. گر چه به این نوشته‌ها از لحاظ تاریخی چندان اعتماد نیست اما توجه به محل اصلی شهر قم که خرابه‌های آن اکنون در یک کیلومتری مشرق شهر مشاهده می‌گردد و همچنین از نام‌های قراء اطراف شهر و وضع زندگانی سکنة این قرای دیگر شکی باقی نمی‌ماند در این که شهر قم بر خلاف گفتة یاقوت حموی جغرافیدان اسلامی، از شهرهای مستحدثة دورة اسلامی نیست بلکه مدت‌ها پیش از ظهور اسلام وجود داشته و از شهرهای آباد ایران بوده است. نام قم و توصیف زعفران آن در کتاب «خسرو کواذان و ریذک» از آثار زمان ساسانی ذکر گردیده است.

بعد از ظهور اسلام و توجه شیعه به این شهر، در قبرستان قم که خارج شهر و طرف مغرب بوده عده‌ای از امامزادگان و علما و محدثان مدفون گردیدند. در اواخر قرن دوم هجری حضرت فاطمة معصومه خواهر حضرت رضا امام هشتم که به قصد دیدار برادر خود به خراسان می‌رفت در شهر قم مریض گردید و در قم رحلت کرد و در قبرستان قم به خاک سپرده شد. از آن وقت مردم به تدریج مساکن خود را به قبرستان نزدیک کردند تا به مدفن حضرت معصومه نزدیک باشند و از زیارت قبر وی برخوردار گردند.

در زمان صفویه چون این خاندان نسبت به قم توجه مخصوصی داشتند، این شهر رو به آبادی گذاشت و دارای ساختمان‌های نسبتا زیبا گردید و جمعیت آن به پنجاه هزار بالغ شد. پنج تن از این سلسله در قم به خاک سپرده شده اند: شاه صفی نواده شاه عباس کبیرـ شاه عباس دوم ـ شاه سلیمان ـ شاه سلطان حسین ـ شاه طهماسب دوم.(4)

کهک:

قصبة مرکز بخش قهستان شهرستان قم واقع در 30 کیلومتری جنوب قم، کوهستانی و سردسر. (5)

کهک در سی هزار گزی جنوب قم و 19 هزار گزی جنوب راه قم به اصفهان واقع است. کوهستانی و سردسیر است... از آثار قدیم آن بقعه‌ای به نام امامزاده معصومه یا زینب خاتون و بقعه دیگری به نام چهار امامزاده...(6)

طرح مسأله

انقلاب در اصول و بروز تحول بنیادین در فلسفة اسلامی که با ظهور قطب‌الفلاسفه ؛ صدر‌المتأهین شیرازی به وقوع پیوست، عمدتا مورد اذعان مخالفان و معاندان او نیز واقع شده است. حرکتی که پس از آن، پویندگان این طریق از هم‌آوردی در برابر آن و یا ایجاد پیشرفت افزون‌تر (به شکل چشمگیر) در مرزهایی که صدرالمتألهین پیشتر به آن‌ها دست یازیده بود، همواره باز مانده‌اند و اغلب به ستایش نبوغ و معرفت ربانی این تجلی شگفت، بسنده کرده‌اند.

در مقام بررسی حیات معقول و مرور فراز و نشیب زندگانی این حکیم متأله، دورة انزوا و عزلت او که در برخی نواحی شهر قم واقع شده است به مثابة نقطه عطفی به شمار می‌آید که بستر مناسب را به جهت نزول معارف حقة ‌ولوی در وعاء حکمت متعالیه صدرایی فراهم آورد. از اینرو دقت نظر و کنکاش در این بخش از حیات صدر‌المتألهین می‌تواند به کشف ریشه‌های ماورایی اندیشه‌های سترگ و الهی او بینجامد. لکن از مدت‌ها پیش با نظر به چندین سرگذشت نامه که در باب وقایع زندگی صدرالمتألهین نگاشته شده بود، این مسأله توجه مرا به خود جلب می‌نمود که از چه رو این بخش از حیات او چندان مورد توجه و مداقة نگارندگان آن متون قرار نگرفته است، با آن که پرداختن به جزئیات بیشتر این دورة حساس می‌تواند در یافتن راز شکل‌گیری شخصیت صدر‌المتألهین بسیار حائز اهمیت باشد. (7) بنابراین در ابتدای امر طرح این مسأله ذهنی، رغبتی در نگارنده پدید آورد تا با تتبعی افزون‌تر به بحث بیشتری در باب این دورة مهم از زندگی صدرالمتألهین بپردازد که لاجرم به تحریر این مکتوب انجامید.

فرضیه

ـ تشویش و ابهام در زمینه مستندات تاریخی مورد نیاز جهت بررسی جزئیات زندگانی صدرالمتألهین (همچون جزئیات بسیاری دیگر از اندیشمندان) موجبات عدم توانایی در بررسی دقیق موضوع را فراهم آورده است.

روز شمار زندگی صدرا

از آنجا که کاوش علمی ـ تاریخی در ایام انزوا و عزلت حیات صدرالمتألهین در قم نیازمند آن بود که خواننده در جریان تقدم و تأخر سایر وقایع زندگی او نیز قرار داشته باشد، بنابر این به درج اجمالی روز شمار زندگی ایشان بسنده نمودیم و علاقه‌مندانی که مشتاق دانستن جزئیات بیشتری در این مقوله‌اند را به تذکره‌ها و شرح حال نامه‌هایی که تا کنون در این موضوع نگاشته شده است، ارجاع می‌دهیم.(8)

ـ تولد: در 979 یا 980 هجری قمری در شیراز.

ـ نشو و نمای علمی و فراگیری مقدمات در شیراز تا سن 21 سالگی.

ـ سفر به قزوین (که در آن هنگام پایتخت شاه عباس اول بوده است) در سال 1000.

ـ برخی معتقدند در مسیر سفر به قزوین در کاشان متوقف می‌شود و به تلمذ در محضر شاه مرتضی (پدر ملا محسن فیض) و ضیاء‌العرفای رازی مشغول می‌شود.

ـ ورود به قزوین در سال 1003 (در سن 25 سالگی) و حضور در محضر شیخ بهایی و میرداماد و کسب فیض از حضور آنان در علوم عقلی و نقلی به مدت 4 سال.

ـ در سال 1006 پایتخت از قزوین به اصفهان منتقل شد و اساتید صدر‌المتألهین یعنی شیخ بهایی ومیرداماد نیز به اصفهان نقل مکان نمودند و ملاصدرا نیز پس از هجرت به اصفهان به مدت شش سال دیگر از محضر آنان کسب فیض نمود.

ـ مراجعت به شیراز در سال 1012 و اشتغال به مباحث و تعلیمات.

ـ برخی از هجرت به کاشان پس از دو یا سه سال اقامت در شیراز و ازدواج با دختر استادش، ضیاء‌العرفای رازی در حدود سال 1017 سخن گفته‌اند.

ـ مراجعت دوباره به شیراز و ورود مجدد به حلقة درس و بحث.

ـ سفرهای موقت به کاشان و قم در خلال اقامت در شیراز به منظور تجدید عهد با زادگاه همسر و مأوای اساتید سابقش و نیز زیارت بارگاه فاطمه معصومه (س).

ـ شدت مخالفت‌های مدعیان علم و عمل در شیراز و اوج فشارهای روحی در سال 1028.

ـ هجرت به قم و اقامت چندین ساله در شهر قم و قریه کهک در حوالی شهر که مدت این اقامت را به دلیل مبهم بودن اسناد و قراین تارخی از 7 تا 15 سال ذکر کرده‌اند.

ـ مراجعت به شیراز بنا به دعوت امام قلی خان، والی فارس (به جهت تدریس علوم عقلی در مدرسه خان).

ـ وفات در سال 1050 در مسیر حرکت به سوی مکه و یا بازگشت از سفر حج در بصره.

تأملی در رفت و آمدهای پیشین به قم و کاشان

اجمالا در باب رفت و آمد صدرمتألهین به شهر قم، قبل از نقل مکان اصلی او در دهة سوم قرن یازدهم، دیدگاهی دربارة رفت و آمدهای او به قم و کاشان وجود دارد (9) و بر این پیش فرض استوار است که صدرالمتألهین در اوایل سال 1000 به قصد تکمیل تحصیلات خود در سفر به قزوین، قبل از ورود به قزوین در کاشان در محضر دو تن از اساتید این شهر یعنی شاه مرتضی کاشانی (پدر ملامحسن فیض) و ضیاءالعرفای رازی (پدر همسر شاه مرتضی کاشانی) کسب فیض نموده است. این دیدگاه در ادامه بیان می‌دارد که صدرالمتألهین در حدود سال 1017 با «معصومه» دختر استاد خود، ضیاءالعرفای رازی ازدواج کرده است و این ماجرا هنگامی اتفاق می‌افتد که ملاصدرا پس از درک محضر شیخ بها و میرداماد در قزوین و اصفهان به شیراز مراجعت می‌کند و پس از چند سال اقامت در شیراز مجددا به کاشان سفر می‌کند تا به تدریس در آن شهر و دیدار اساتید سابقش توفیق یابد.

بر مبنای این نظریه، برای سفر به کاشان و قم که در جوار یکدیگر واقع‌اند، همواره برای صدرالمتألهین انگیزه‌ای قوی وجود داشته است. چه آن که اولا مدرس اساتید برجستة او و ثانیا مسقط‌الرأس همسر و مأوای خانوادة او بوده است. این دیدگاه به دلیل وجود این انگیزه، از سفرهای متعدد صدرالمتألهین در مراجعت به شیراز پس از ازدواج در کاشان به این شهر و قم (به جهت زیارت حضرت معصومه «ع») یاد می‌کند و نیز می‌افزاید که برخی از این سفرها شاید به دلیل وجود مخالفت‌ها و ناملایماتی بوده است که مدعیان علم و عمل بر جان صدرالمتألهین روا می‌داشتند و چه بسا که او با نظر به روایت «اذا عمت البلدان الفتن و البلایا فعلیکم بقم و حوالی‌ها، فان البلایا مدفوع عنها» چندین بار سفر به نواحی مسبوق را آزموده تا این که لاجرم تصمیم به ترک همیشگی شیراز گرفته است.

ماجرای ازدواج صدرالمتألهین با دختر ضیاءالعرفا را آیت‌الله مرعشی نجفی در مقدمه خود بر «معادن‌الحکمه»، تألیف علم‌الهدی فرزند ملامحسن فیض آورده‌اند که بر اساس پذیرش این دیدگاه، صدرالمتألهین، همسر خالة فیض کاشانی خواهد بود.

اما این دیدگاه با اشارة صریح فیض در رسالة‌الانصاف و رسالة شرح الصدر ‍(شرح حال خود نوشتة او) که اولین آشنایی خود با استادش، صدرالمتألهین را پس از بازگشت از سفر حج (که برادرش در طی این سفر به دست دزدان کشته شده است) در شهر قم می‌داند، در تضاد است. چه آنکه بازگشت آنان از سفر حج در سال 1029 واقع شده است و می‌بایست در حدود سال‌های 1030 و 1031 به دیدار صدرا نائل آمده باشد که از سیاق توصیفات او در بازگویی این ماجرا کاملا مبرهن است که او پیش از این، صدرالمتألهین را نمی‌شناخته است و اگر او همسر خالة او می‌بود، یقینا طریقة بیان اولین آشنایی و درک محضر صدرالمتألهین می‌بایست به نحو دیگری صورت می‌پذیرفت. (10)

از اینرو این مطلب می‌تواند شبهه‌ای جدی در نفی ماجرای ازدواج صدرا با دختر ضیاءالعرفا و حتی مسأله شاگردی صدرالمتألهین در محضر اساتید کاشان به شمار آید. گر چه که پذیرش این دیدگاه الزاما نمی‌تواند نافی حضور صدرا در قم، پیش از هجرت اصلی او به این شهر باشد و متأسفانه شاید به دلایل مختلف نظیر برخی روحیات خاص صدرا در تعامل با صاحبان زر و زور و تزویر، بخش‌های عمده‌ای از وقایع حیات او در هاله‌ای از ابهام و تردید واقع شده است،‌ به طوری که دربارة بسیاری از اتفاقات و زمان رویدادهای زندگی او با جرح و تعدیل شواهد و قراین تنها می‌توان به حدس و گمانی دربارة آن‌ها دست یافت و این، خود تلاش‌ها و کاوش‌های فراوان در این زمینه را به نتایجی نه چندان مستحکم و قابل پذیرش رهنمون شده است. (11)

ضمنا باید یادآور شد که در عمدة شرح حال‌هایی که تا کنون دربارة صدرا نگاشته شده، اصولا بنا به دلایل فوق‌الذکر، هیچ اشاره‌ای به ماجرای مورد بحث و نیز بسیاری از جزئیات دیگر زندگی صدرالمتألهین نشده است. (12)

خلوت گزیده را به تماشا چه حاجت است

صدرالمتألهین در ابتدای سیر علمی خود با سفر به قزوین و بهره‌مندی از دو تن از اساطین علوم عقلی و نقلی دوران، به مجرد انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در سال 1006 که با نقل مکان اساتید او به پایتخت توأمان گردید، برای درک محضر آنان راهی اصفهان شد که البته ممکن است این همراهی با اندکی تأخیر صورت پذیرفته باشد. چه آن که نسخه‌برداری از «رسالة معراجیة» ابن سینا را در رمضان 1006 در قزوین انجام داده است (13) که لاجرم می‌بایست تا اواخر سال 1006 در قزوین بوده و سپس در اصفهان رحل اقامت افکنده‌ باشد.

در باب مدت اقامت او در اصفهان آراء مختلفی اظهار شده است که با توجه به شواهد و قراین موجود در باب تاریخ تألیف برخی کتب، رسائل و نامه‌های صدرا،‌ به احتمال قریب به یقین، او در حدود 6 سال در اصفهان به تلمذ در محضر اساتید خود مشغول بوده است.

از جملة این شواهد تاریخ تصنیف «تفسیر آیة الکرسی» است که در حدود سال‌های 1021 تا 1024 در قم واقع شده است و پایان این تصنیف در زمرة اولین آثار او در دورة انزواست و از سوی دیگر در یکی از نامه‌هایی که صدرالمتألهین به میرداماد نوشته است، از ده، دوازده سال دوری از استاد سخن می‌گوید (14) و از فحوای نامه برمی‌آید که احتمالا این نامه در اوائل حضور او در قریه کهک نگاشته شده است که با کسر این دوره از محدودة تضنیف آیة الکرسی می‌توان دریافت که تاریخ رجعت او از اصفهان به شیراز احتمالا در حدود سال‌های 1010 تا 1012 بوده است و قریب به ده سال پس از این در شیراز ساکن بوده است.

وی در بخشی از مقدمة تفسیر آیة الکرسی بیان می‌دارد «وانی ما رأیت فی مدة عمری هذا ـ و قد بلغ سنوة ألی نیف و أربعین ـ من عنده خبر من علم الآخرة علی وجه تطابق القرآن و الحدیث» (15) که از درج عبارت «نیف و أربعین» دریافت می‌شود که احتمالا در حدود 45 سال (و یا به عبارت صحیح‌تر چهل و اندی) از عمر او گذشته است (16) , و با توجه به تاریخ ولادت او که مطمئنا در سال 979 یا 980 بوده است (17)، تاریخ تصنیف تفسیر آیة‌الکرسی می‌تواند بین سال‌های 1021 تا 1024 باشد و از آنجا که در این اثر خود را متولد شیراز و ساکن قم معرفی کرده است (الشیرازی مولدا والقمی مسکنا) می‌بایست تاریخ ورود او به قم در محدودة سال 1020 تا 1024 بوده باشد.

در مواضع متعددی از آثار او به طور صریح و یا به صورت اشاره، مستنداتی دربارة هجرت او به قم و یا به تعبیر خود او «فی بعض نواحی‌الدیار» وجود دارد.مطالبی که در مقدمه اسفار وجود دارد به روشنی بیانگر سختی‌ها و ناملایماتی است که صدرالمتألهین در وطن خود، شیراز، با آن‌ها دست به گریبان بوده است و موجب شده است تا او با اقتدا به مولای خود، علی بن ابی‌طالب، صبر و سکوت را بر جنگ و جدل ارجح بداند و دشواری هجرت و انزوا را در طلب یافتن گوهر مقصود و حفظ اسرار الهی بر خود هموار سازد.

« به واسطة دشمنی زمان و عدم یاری دوران، مرا خاموشی فطنت و خشکی طبیعت به پناهگاهی استوار کشاند تا آن که در یکی از نواحی شهرها (بیرون از شهر) منزوی گشته و با گمنامی و شکسته بالی به گوشه‌ای خزیده و از تمامی آرزوها بریدم، آنگاه با خاطری شکسته همت را صرف کردم تا واجب را به جا آورم و آنچه را که پیش از این در آن زیاده‌روی کرده بودم، تلافی و جبران نمایم . در این صورت نه درسی گفتم و نه کتابی ‌تألیف نمودم»(18)

از موضع به کار بردن تعبیر «فی بعض نواحی الدیار» دریافت می‌شود که پس از هجرت از شیراز، صدرا رحل اقامت در کهک افکنده است و نه در شهر قم. در حالی که استاد علی دوانی بیان می‌دارد که ملاصدرا پس از چند سال درس و بحث در قم به جهت رفت و آمدهای فراوان زائران در این شهر، به روستای کهک نقل مکان نموده تا در محیطی آرام و خلوت به ریاضات شرعی خود مشغول شود که با توجه به مطلب مذکور در مقدمه اسفار و نیز شواهد فراوان دیگری که ذکر آن‌ها پس از این به میان خواهد آمد، این مطلب قابل اثبات نیست. ایشان پیشتر نیز در باب سفرهای صدرا (قبل از هجرت اصلی به قم) به قم و کاشان، بر اساس نظریه ازدواج او با دختر ضیاء‌العرفا، بدون ذکر ارائه سندی، قائل به رفت و آمدهای متعدد ملاصدرا به قم و کاشان بوده است.(19)

شکایت از مدعیان علم و عمل که شدت عناد آنان، صدرا را وادار به هجرت نموده و شاید در آن دوران بیشتر متناسب با جرگه عالمان بی‌علم و عمل، متفلسفان و جهلة صوفیه بوده است، در آثار مکتوب صدرالمتألهین قابل تشخیص است. فارغ از آن که رسالة سه اصل در دوران پس از انزوا و یا قبل از آن به رشتة تحریر در آمده باشد، در پاسخ به این مخالفان به ویژه «متشرعان بری از شرع و بندگی و انقیاد» بوده است:

«بعضی از دانشمند نمایان پر شر و فساد و متکلمان خارج از منطق صواب و حساب و بیرون از دائره سداد و رشاد، و متشرعان بری از شرع بندگی و انقیاد، منحرف از مسلک اعتقاد به مبدأ و معاد، افسار تقلید در سرافکنده، نفی درویشان شعار خود کرده‌اند و دایما در مذمت حکمت و توحید و علم راه خدا و تجرید که مسلک انبیا و اولیاست می‌کوشند، و حال در چندین موضع از کتاب و حدیث به خوبی مذکور و بخیر و فضیلت ممدوح و مشکور است». (20)

صدرالمتألیهن در نامه‌هایی که به محضر راهنمای روحانی و استاد خود میرداماد نوشته است نیز به کرات از بی‌وفایی دوران و نامرادی ایام سخن به میان آورده است:

«و بسیار سوگند نامه‌ها که این اقل عبدالله محمد ‌المشتهر به صدرالشیرازی هر چند به قوه وهم و خیال گرد سراپای این جهان کثیرالاختلال بر می‌آید و در یک یک اشخاص و جزئیات و ابعاض و اجزای انواع و اصناف این روزگار نظر می‌کند، چیزی که موجب ارتیاح روح حزین، که به فنون آفات و محن مبتلاست و باعث تسلی قلب مسکین که به صنوف شداید این روزگار پر فتن، آماده صد گونه رنج و عناست، گردد، جز ذات قدسی...»

و نیز در پایان همین نامه بیان می‌دارد:

«و بالجمله از ملاحظة این احوال و مشاهدة این مفاسد و اهوال، مجال صبر تنگی گرفت و مرغ روح در قفس تن قلق و اضطراب آغاز نهاد و دل از شماتت اعدا و شماتت حساد و رفاه حال جهله و ارذال و استقامت روزگار ناقصان و جهال و ترفع ادانی و اسافل بر اعالی و طعن کج طبعان اشرار بر احرار و ابرار از جان سرآمد، و از غایت بیچارگی و دردمندگی و ناکامی به درگاه مسبب الاسباب و مسهل الامور الصعاب نالیدن گرفت و دست اعتصام از غیر عروة‌الوثقی و حبل‌المتین ملک علام برداشته، قطع نظر از اعانت و امداد غیر موجود حقیقی نموده، بالکلیه امر خود را به واجب الوجود بر حق، موکول ساخت و از غیر واجب مطلق مأیوس گشت؛ و این حالت اگر چه به حسب علم حاصل بود، به حسب حال نیز بحمدالله العزیز المتعال روی نمود.

بعد از این حال، بحر بخشایش به جوش آمده روح را ارتیاح و قلب را انفتاح و سینه را انشراح حاصل گشت، و جزع و اضطراب به صبر و سکون مبدل شد و از اقرار و انکار خلق خلاصی حاصل آمد، و از اعزاز و اضرار مردم فراموشی دست داد ؛ و در خلوت، سکوتی می‌باشد که هرگز چنان حالت و کیفیت در معاشرت دست نمی‌دهد ؛ و چندین مقاصد علمی و مطالب حکمی که به بحث و برهان دانسته بود اضعاف آن به مراتب شتی به الهام و کشف و عین‌الیقین حاصل شد.

دردی که به افسانه شنیدم همه از خلق

از علم به عین آمد و از گوش به آغوش

آوازه در افتاد به هر جا که سنائی

در مکتب او کرد همه خوانده، فراموش» (21)

آنچه از شواهدی نظیر همین نامه‌های صدرالمتألهین به میرداماد به دست می‌آید این است که تمام سختی‌ها و ناملایمات و بدسلوکی مردم دوران، شرایطی بوده است که در شیراز برای صدرا وجود داشته است. گر چه از ادامة این روند در قم نیز نمی‌توان غافل بود. چه آن که شرایط فرهنگی و مذهبی حاکم بر اندیشه‌های اهل فقه و حدیث و حتی فلسفه رایج در آن عصر، به مخالفت و طرد آراء بدیع بنادین او می‌انجامیده و ناگزیر این احتمال وجود دارد که او پس از آغاز تدریس خود و خروج از انزوا در کهک، در همان قم نیز با مخالفت‌‌هایی روبرو بوده است و در صورتی که تألیف رسالة سه اصل در دهة آخر حیات او، در شیراز اتفاق افتاده باشد، این فریضه قوت بیشتری می‌یابد. اما به هر ترتیب این مسلم است که او در دوران اقامت در قزوین و اصفهان به هیچ عنوان گرفتار مصائب نبوده است:

«قبل از ایام جدایی، هرگز این شداید دست نداده بود و به صحبت جاهلان و ناقصان این بلاد گرفتاد نشده بود. از طول مکث در این دیار ملول گشته‌ام و از صحبت معلولان این شهر ملول گشته» (22)

این مسأله که هجرت به قم از مبدأ شیراز صورت گرفته است، با توجه به شواهد متعددی که در این باب وجود دارد، حتمی به نظر می‌آید چه آن که در نامة خود به میرداماد بیان می‌کند که قبل از ایام جدایی که مطمئنا در اصفهان بوده است، هرگز این شداید دست نداده بود. این مطلب از نظر برخی محققان نهان مانده است. هانری کربن در سخنرانی خود در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران که در سال 1382 هجری قمری (1962م) ایراد کرده است، مبدأ سفر به قریه کهک را اصفهان دانسته است و نیز برخی دیگر از پژوهشگران در نوشته‌های خود (شاید متأثر از نظر کربن) این مطلب را ذکر کرده‌اند که توجیه آن با وجود قراین متعددی که عکس آن را به اثبات می‌رساند، بسیار دشوار می‌نماید. (23)

از مسائل مطرح شده در نامه‌های صدرا به محضر میرداماد و نیز توجه به این لطیفه که صدرالمتألیهن علاوه بر این که میرداماد برای او استادی متبحر و پر نبوغ در علوم عقلی و نقلی بوده است، بدو به چشم راهبری روحانی و خضری روشن ضمیر که آگاه به سرچشمة آب حیات است، می‌نگریسته، (24) دریافت می‌شود که احتمالا هجرت به قم با مشورت و یا دستور میرداماد صورت پذیرفته باشد چه آن که صدرا در نامه‌های خود به جهت التیام دردهای جانکاهش، با شرح راز دل برای استاد، از شدت آن‌ها می‌کاهد و با نظر به احساس عمیق او در بازگویی این جفای طاقت فرسا، بعید می‌نماید که استاد، این درد دل و ندای یاری او را بی‌پاسخ گذاشته باشد و به راهنمایی او مبادرت نورزیده باشد. مضاف بر آن که از فحوای آثار مکتوب برخی دیگر از شاگردان میرداماد نظیر سید احمد علوی عاملی (در مقدمه عروه‌الوثقی در شرح شفا) به دست می‌آید که عده‌ای در مکتب او به جهت سیر و سلوک روحانی و بهره‌مندی از فیض شهودات و کشفیات باطنی، به تلمذ مشغول بوده‌اند.

به هر ترتیب این هجرت جمیل، موجبات نزول معارفی شگرف را از آسمان فیض ربوبی بر زمین عقول بشری فراهم آورد که حل برهانی و بیان معقول بسیاری از دریافت‌های اهل معرفت را به منظور تفهیم عقول غیر مجرد ممکن ساخت.

این که صدرالمتألهین و یا استاد او، میرداماد، در مسأله هجرت به قم به احادیثی که در این باره وارد شده است، نظر داشته‌اند، با توجه به تسلط آنان در علوم نقلی به هیچ عنوان دور از ذهن نمی‌نماید. در دو حدیث مرتبط با این موضوع به صراحت از پناه بردن اهل ایمان در هنگام شداید و بروز فتنه‌ها به قم که آن را «مأوای فاطمیون» و «آرامشگاه مؤمنین» خوانده‌اند، سخن به میان آمده است.

قال‌الصادق (ع):«إذا أصابتکم بلیة و عنا فعلیکم بقم فانه ماوی ‌الفاطمیین و مستراح‌المؤمنین و سیئاتی زمانا ینفر اولیاؤنا و محبونا عنا و یبعدون منا و ذلک مصلحة لهم لکیلا یعرفوا بولایتنا و یحقنوا بذلک دماءهم و أموالهم و ما اراد أحد بقم و أهله سوء الا اذله الله و ابعده من رحمته» (25)

و در أحادیثی دیگر، قم و حوالی آن را مصون از بلایا و فتن می‌داند:

«عن أبی عبدالله (ع) قال: أذا عمت‌البلدان الفتن فعلیکم بقم و حوالی‌ها و نواحی‌ها فان البلاء مدفوع عنها» (26)

و البته برخی دیگر از این سنخ روایات در جلد 57 کتاب بحارالأنوار، «باب الممدوح من البلدان و المذموم منها و غرائبها» موجود است و فارغ از آن که نظر به این روایات در هجرت صدرالمتألهین به قم دخیل بوده است یا خیر، می‌بایست در بررسی این احادیث به این نکته نیز توجه داشت که احادیث مجعول فراوانی در مدح و ذم برخی مکان‌ها وارد شده است چرا که در این موضوع، انگیزه برای جعل بسیار قوی بوده است و لاجرم می‌بایست در رجال و حتی محتوای این أحادیث دقت و تأمل افزون‌تری مصروف گردد که در حوصله این مکتوب نمی‌گنجد. اما سفر به قم و اقامت در کهک با هر دیدگاه و هدفی که بوده باشد، موجبات تحول و روشنایی سویدای جان صدرالمتألهین را فراهم آورده است. اهمیت این بخش از سلوک عملی او آنچنان بود که از آن پس در عمدة تألیفات خود، آشکار و نهان به سرنوشت ساز بودن این دوره از حیات خود و برکات سماوی و اشراقاتی که برایش به ارمغان آورده بود، اشاره نمود و از آن سخن گفت. دقت نظر در این اشارات به وضوح بیانگر آن است که او پس از این به عین‌الیقین دریافت که حکمت نظری بی همرهی سلوک و حکمت علمی، راهی روشن به کشف رموز و مهجولات روحانیت هستی نخواهد برد.

در بخشی از مقدمة اسفار آمده است که:

«فکر و کار خود را از آمیزش مردم باز گرفتم و از رفاقت و دوستی با آنان مأیوس و ناامید شدم، لذا دشمنی روزگار و فرزندان زمانه برم هموار شدو از انکار و قبول آنان رهایی یافتم و بزرگ شمردن و اهانت نمودن آنان برایم یکسان شد.

در این حال، به سوی سبب‌ساز حقیقی روی آورده و به فطرتم زاری و تضرعی ذاتی به درگاه آسان کنندة امور مشکل نمودم ؛ چون بر این حال مدتی دراز و زمانی طولانی باقی ماندم، نفسم ـ از جهت مجاهدات بسیار ـ برافروخته گشته و اشتعالی نورانی، و قلبم ـ به واسطة ریاضات و کوشش‌های فراوان ـ التهابی قوی یافت، در آن حال انوار ملکوت الهی بر آن تافته و پنهانی‌های جبروت برش روشن گردیده و الطاف الهی و اضواء احدی او را فرا گرفته و تلافی نمود، لذا در پی آن به اسرار و رازهایی آگاهی یافتم که تا کنون نیافته بودم و رموزی برایم کشف شد که تا حال ـ همراه با برهان ـ منکشف و آشکار نشده بود، بلکه آنچه را که پیش از این با واسطه برهان می‌دانستم، اکنون همراه با اسرار الهی دیگر و حقایق ربانی و ودایع لاهوتی و پنهانی‌های حضرت صمدیت، به شهود و عیان مشاهده نمودم. » (27)

و نیز در همان مقدمه از این که هاتف سبحانی او را به نشر آن دریافت‌ها و الهامات اهورایی امر کرده است تا عطش تشنگان صهبای عروج و «لب خشکان هامون طلب» را فرو نشاند، سخن می‌گوید:

«و چون سنت رحمت الهی و روش عنایت ربانی آن است که: امر ضروری و لازمی را که مردم به حسب استعداد بدان نیازمنداند بیهوده و بی‌کار نگذاشته و به چیزی که مدخلیت تام در منافع و مصالح بندگان دارد بخل و خست نورزد، از این روی رحمت الهی اقتضای آن نمود که این معانی کشف شدة بر من از جانب بخشندة اسرار، در پردة کتمان و حجاب پنهان نماند، الهام چنینم فرمود که از آنچه نوشیده‌ام جرعه‌ای نیز بر تشنگان طالب و لب‌خشگان هامون طلب فرو ریزم، و از پرتو آن انوار که اقتباس کرده‌ام، دل‌های رهنوردان شاهراه حقیقت را روشن و تابناک نمایم، تا جان آن کس که از آن جرعه‌ای نوشید زنده، و دل آن که از آن درخشش لمعه‌ای یافته تابناک و روشن گردد. مدت مقرر به سر آمد و ارادة الهی به تقدیم آن تعلق گرفت و زمانش فرا رسید، لذا در زمانی که مقدر فرموده بود به منصة ظهور آمده و به دست آن کس که برایش آسان فرموده بود آشکارش ساخت. » (28)

در بخش پایانی مقدمه اسفار، از طریقی که پیش از این تحول بر آن ره می‌سپرد، اظهار ندامت و پشیمانی می‌کند و بیان می‌دارد که به تأیید حضرت محبوب از سستی آراء و نظرات اهل کلام و فلسفه و حامیان «حکمت ذایعه» (29) مطلع گردیده‌ است:

«و من بسیار از خداوند در خواست آمرزش و عفو می‌کنم که پاره‌ای از عمرم را در تفحص و مطالعة نظریات فلاسفه و مجادلان اهل کلام و موشکافی‌هاشان، و دانستن جربزه و زیرکی‌هاشان در سخن، و شکل‌های مختلفشان در بحث، ‌ضایع و تباه ساخته‌ام، تا آن که در پایان کار، به نور ایمان و تأیید خداوند منان برایم روشن گشت که قیاساتشان بی‌نتیجه و عقیم، و راهشان معوج و غیر مستقیم است.» (30)

در مقام اظهار این مطلب در مثنویاتش نیز می‌فرماید:

قد صرفنا العمر فی بحث العلوم

لم یفدنا بحثنا غیر الهموم

کل عمر ضاع فی غیرالحبیب

لم یکن فیه سوی الحسرة نصیب

أیها الساقی أدر کأسا بنا

ینجبر ما فات من اوقاتنا (31)

در مقدمة‌ «المسائل القدسیه» نیز از این که مسائل مطرح شده در آن ارتباطی با فلسفه رسمی، ابحاث کلامی، تقلیدات عامیانه و بافته‌های سوفسطایی ندارد و تنها مسائلی قدسی و قواعدی ملکوتی است سخن می‌گوید:

«فهذه مسائل قدسیة و قواعد ملکوتیة لیست من الفلسفة الجمهوریة و لا من الأبحاث الکلامیة الجدلیة... بل إنما هی من الواردات الکشفیة علی قلب أقل العباد عند انقطاعه عن الحواس... و ترقیه من مراتب العقول و النفوس إلی أقصی الغایات مسافرا من المحسوسات إلی الموهومات و منها إلی المعقولات حتی اتحد بالعقل الفعال اتحادا عقلیا فعلیا بعد تکرر الاتصالات و تعدد المشاهدات عند انتقاش النفس بصورالمعلومات، انتقاشا کشفیا نوریا » (32)

ذکر این معنا که آنچه در کتب خود پس از دوران انزوا و یا در آن ایام نگاشته است، همگی واردات کشفی و مکاشفات عقلی و غیر از مسائل مطرح در فلسفه مرسوم بوده است تقریبا در تمام آثاری که پس از این دوران به رشته تحریر در آمده است به چشم می‌آید که صحت این مطلب را می‌توان در «رساله حدوث»، مقدمة «الشواهد الربوبیه فی مناهج السلوکیه»، مقدمه تفسیر سورة واقعه، در «المبدأ و المعاد» و در «رساله حکمت عرشیه» تحقیق نمود.

او در یکی از نامه‌های خود به میرداماد نیز از بعد کشفیات خود از طریقه مشهور و متداول جمهور سخن گفته است:

«و دیگر معروض رأی منیر و ضمیر اشراق تنویر آن که در این اوان افتراق و زمان انفصال از آن قبلة آفاق به واسطة کثرت وحشت از صحبت مردم وقت و ملازمت خلوات و مداومت بر افکار و اذکار، بسی از معانی لطیفه و مسایل شریفه مشکوف خاطر علیل و ذهن کلیل گشته و اکثر آن از طریقة مشهور متداول نزد جمهور به غایت دور است...» (33)

در این میان نکته تأمل آن که شرایط سخت و دشوار و به ظاهر رنج آوری که صدرالمتألهین در ایام حیات خود با آن دست به گریبان بود و بسیاری از اندیشمندان و اهل معرفت نیز بدان‌ها مبتلا بودند گر چه در ظاهر دردناک جلوه نموده است اما در مقام نظر به نتایج و تبعات آن، از سنخ مقوله «عسی أن تکرهوا شیئا فهو خیر لکم» است که سرانجام، شکوفایی و ظهور دفائن عقول را به همراه داشته است. وضعیتی مشابه آنچه دربارة صدرا ذکر شد، برای محمد بن مسعود بن مصلح مشهور به قطب شیرازی (شارح حکمت اشراق) نیز حادث شده است. فیثاغورث نیز با کوله باری از یافته‌های خود پس از ورود به وطن خود، «ساموس» مورد بی‌مهری هموطنان خود قرار گرفت و ناگزیر به «کروتون» در سواحل جنوب ایتالیا هجرت نمود و اندکی بعد، جهان آن روز غرب را مفتون اندیشه‌های خویش ساخت و غزالی نیز پس از ترک بغداد به برکت توجهاتی که در قدس و شام برای او حاصل شد، به فیض تألیف «احیاء علوم الدین» مفتخر گردید. (34)

و اما مهمترین معرفتی که صدرالمتألهین با تکیه بر آن به کشف و به تبیین اسرار آخرت و علم حقیقی نائل آمد، همانا معرفت نفس بود که از روزن آن به حقایق و راستی‌های جهان زبرین نگریست و در واقع دوران انزوای صدرا در قم، برای او مجالی جهت طی مراتب معرفت نفس فراهم آورد تا هرم حکمت متعالیه را بر این قاعدة استوار بنا نهد. حکیم متأله، حضرت آیت الله جوادی آملی با دقت نظر بر این که «هرگونه تحولی در مبدأ و معاد شناسی رخ داده، محصول تحول نفس شناسی است»، دوران مجاهدت صدرالمتألیهن در ایام انزوا را دورة طی مراتب معرفت نفس می‌دانند:

«جنین استنباط می‌شود که تحول بنیادین صدرالمتألهین در دورة انزوا که همان مرحلة اصیل ریاضت و اخلاص و جهاد و اجتهاد درونی وی به شمار می‌آید، از شهود حقیقت روح آغاز شده، یعنی حقیقت خویش را با علم حضوری مشاهده کرد و آن را هستی یافت نه چیستی و با شهود حقیقت خود، دید آنچه واقعیت است و حقیقت دارد وجود است نه ماهیت ؛ و با تداوم آن شهود، بساطت و وحدت و تشکیک آن را مشاهده کرد، و با ادامة آن حال اشتداد و تحول حقیقت خویش را که قائم به موضوع نبوده و همانند اعراض به غیر خود متکی نیست، شهودا یافت، و با تعمق همان کشف، آغاز و انجام جان را مشاهده نمود، و با شهود حقیقت خویش بسیاری از علل و معالیل خود را با علم حضوری مشاهده کرد، و از این راه با جهان خارج آشنا شد.

محصول این مشاهده‌های مکرر عبارت از آن شد که اصالت از آن وجود است نه ماهیت و آن وجود اصیل، واحد است نه کثیر و بسیط است نه مرکب، و قبل از تجرد تام در سیلان و دگرگونی است که همان حرکت جوهری است، و در پرتو تحول درونی از جسمانیت به تجرد می‌رسد.» (35)

منزل اسرار

طی مسیر شیراز به قم برای صدرالمتألهین و همراهانش احتمالا بیش از یک ماه به طول انجامیده است و در بین راه، در منزلگاه اصفهان با توجه به دلبستگی و تعلق خاطر زایدالوصفی که به استاد خود داشته است، این احتمال وجود دارد که ملاقاتی میان آنان اتفاق افتاده باشد و یا این که لااقل صدرا در اصفهان در جستجوی میرداماد (که شاید او را در شهر نیافته) اندکی متوقف شده باشد.

اما به هر صورت و با هر مشقت و دشواری (به لحاظ همراهی عیال و نزدیکان و خدم و حشم) سرانجام به قم رسیده‌اند. این که صدرا، ابتدا در قم رحل اقامت افکنده و سپس به دلیل آن که آنجا را به لحاظ رفت و آمد بسیار زائران، برخورد ناملایم علما و نیز گرمای طاقت‌فرسا مناسب برای خود ندیده است، به سوی منطقه کوهستانی و سردسیر کهک در 30 کیلومتری جنوب قم حرکت کرده است، دیدگاهی است که چندان با سیاق توصیفات او از دوران انزوا مناسبت ندارد و اگر مدتی در قم سکنی گزیده باشد، احتمالا در ابتدای ورود، مدت کوتاهی بوده است و البته دوران تعلیم شاگردان و برقراری حلقه افاضات در قم می تواند پس از چند سال تحمل ریاضات و دوام مراقبه در کهک باشد.

همان طور که پیشتر ذکر شد، کهک منطقه‌ای کوهستانی و سردسیر است که از نظر شرایط آب و هوایی با شهر قم، تفاوت محسوس دارد. از آثار قدیمی موجود در این قریه، مرحوم دهخدا به نقل از «فرهنگ جغرافیایی ایران» از بقعه‌ای به نام امامزاده معصوم یا زینب خاتون (و یا شاید معصومه) (36) و از بقعه دیگری به نام چهار امامزاده نام می‌برد.

استاد سید محمد خامنه‌ای این نظر را که برخی (37) محل انزوای صدرا را کوه‌های قم دانسته‌اند، نظری ناصواب می‌داند چه آن که محل اسکان ملاصدرا در کهک در منطقه‌ای واقع است که حالت نواحی دشت و جلگه را داراست و تا سلسله جبال اطراف آن فاصله دارد (38) ایشان در بخشی از اثر ارزشمند خود که به شرح وقایع هجرت صدرالمتألهین از شیراز به قم می‌پردازد، در توصیف محل استقرار صدرا در قریه کهک آورده‌اند:

«مسافرانی که در جاده قم به کاشان از کنار «جمکران» می‌گذرند و به سوی جنوب شرقی می‌روند بر سر راه خود به جایی می‌رسند که کهک نام دارد (بر وزن نمک و شاید در اصل بضم کاف) و امروز نام «شهر» بر آن گذاشته‌اند، ولی روستایی است به یادگار از دوران‌های پیش. در میان آن همه خانة گلین روستایی، بقعه‌ای کوچک نظر همه را جلب می‌کند که مانند شبکلاهی با چهار زوج ترک است. گنبد گونه‌ای از گل و آجر، ولی ظریف و زیبا، که دست توانای بنای آن به گل ناسوتی، روحی ملکوتی دمیده و در آن شکل هندسی ساده قامتی را نشان داده که غمزده از میان خانه‌های گلین روستایی سر می‌کشد و به شما می‌نگرد.

در داخل آن و زیر گنبد گونه‌اش، بقعه‌ای کوچک است که صلیبوار به چهار در، یا مدخل راه دارد، گویی مجموعة سراهای آنجا را که چهارخانه یا باغ بوده به یکدیگر وصل می‌کرده است ؛ شاید در یک قسمت خادمان و همرهان و در دیگری، حرم و فرزندان و در سومی، میهمانان و شاید در چهارمین، شاگردان می‌زیسته‌اند و جای درس و بحث و اقامت شاگردانش نیز همانجا بوده است ؛ و خانه‌خدا، خود چون روح‌الامین در همة این منازل و مقامات راه داشته و از بقعة میانی به همة آن‌ها سر می‌زده است.

در کنار و داخل زیرگنبدی، اطاقچه‌های کوچکی پستوگونه هست که بیش از یک نفر در آن امکان اقامت راحت ندارد و این بیشتر به نماز خانه و پرستشگاه سالکان و خلوتگه عاشقان می‌ماند ؛‌ کوچک که تا بیگانه‌ای را در آن راه نباشد.

امروز از آن همه خانه و باغ و اصطبل و سفره خانه و کتابخانة بزرگ و لوازم یک زندگی بزرگ اشرافی چیزی جز جند زمین مغضوب و خراب بر جای نمانده است و یک چشمه آب زمزم گونه‌ای که زمزمه‌ای می‌کند و اگر گوشی باشد سخن بسیار دارد. » (39)

هنوز هم روایاتی سینه به سینه در میان اهالی کهک به گوش می‌رسد که صدرالمتألهین در مسجد نزدیک خانه‌اش به اقامة نماز می‌پرداخته. اهالی قدیم کهک از مسکن او در این قریه، با عنوان «خانه آقا» نام می‌برند.

دربارة مدت اقامت صدرالمتالهین در قم و کهک، نظرات مختلفی ابراز شده است که قائلین این نظرات می‌بایست بر طبق آن به توجیه و توضیح زمان وقوع سایر وقایع حیات او بپردازند تا با شواهد و قراین موجود مطابقت یابد. صاحب اعیان الشیعه و علامه شیخ محمد مظفر مدت این اقامت را 15 سال، هانری کربن 9 تا 11 سال و دکتر سید حسین نصر مدت آن را 7 سال می‌داند.

خروج از انزوا و حضور عشرة مبشره

ظاهرا ایام انزوا در قریه کهک که در آن بنا به آنچه در مقدمه اسفار مذکور داشته، از تألیف و تعلیم دست کشیده است، پس از چند سال با تشکیل حلقه‌های تعلیم و تزکیة نفوس مستعد و تصنیف آثاری فاخر در حکمت متعالیه پایان پذیرفته است. بخش عمده‌ای از تفاسیر سور قرآنی او نظیر تفسیر آیة الکرسی در قم نگارش یافته است. در آغاز این تفسیر آمده است که:

«فنقول المتشبث بلطفه ‌الجسیم محمد المشتهر بصدرالدین شیرازی مولدا و القمی مسکنا» و یا آن که در مبحث اتحاد عاقل و معقول، از کشف مسأله‌ای در این باب در حرم حضرت معصومه (س) سخن می‌گوید. از لحن سخنان او در مقدمه «الواردات القلبیة» نیز به دست می‌آید که آن را در اوج الهامات و افاضات ربانی ایام اقامت در قم به رشتة تحریر درآورده است:

«انی هاتف بک ببعض ما ألقی إلی فی روعی من وارد، و قسم لی شربی منه فی ‌المصادر قبل ‌الموارد و نودیت من سری فی سیری و لم اقلد فیه غیری، امتثالا لما رسمت و انقیادا لما حکمت»

مبحث وجود کتاب اسفار نیز با نظر به محتوای مقدمة مؤلف بر آن، در آغاز خروج از ایام انزوا به نگارش در آمده است.

پس از این دوران، شواهدی در دست است که عده‌ای از نفوس مستعد به جهت بهره‌مندی از یافته‌های او در محضرش زانوی تلمذ زنده‌اند. همان طور که پیشتر نیز بدان اشاره شد، فیض کاشانی در رساله « شرح‌الصدر» از یافتن ملاصدرا در قم سخن می‌گوید. این اتفاق در حدود سال 1031 واقع شده است و پس از آن بنا به گفته فیض در رسالة مذکور، به مدت 8 سال از محضر صدرالمتألهین در قم بهره برده است و دو سال نیز در شیراز به حضور او می‌رسیده است.

از شاگردان صدرالمتألهین در قم برخی با عنوان «عشره مبشره» (40) یاد کرده‌اند که در میان آنان فیض کاشانی، ملا عبدالرزاق لاهیجی، شیخ حسین تنکابنی، و دو فرزند او، میرزا ابراهیم و قوام الدین احمد از سایرین متمایزند.

علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی در توضیح «وحدة الوجود» شیخ حسین تنکابنی بیان می‌دارد:

« لحسین بن ابراهیم التنکابنی من اعا ظم تلامیذ ملاصدرا و من العشرة المبشرة منهم کما و صفوا به فی الریاض...» (41)

میرزا عبدالله تبریزی اصفهانی در « ریاض العلماء»، در شرح احوال ملا عبدالرزاق کاشانی می‌نویسد:

« او و جماعتی از فضلا در خدمت ملاصدرالدین شیرازی تحصیل کرده اند که از جمله ملامحسن فیض کاشانی و ملامحمد یوسف الموتی و شیخ حسین تنکابنی و غیر اینان از عشرة مبشرة شاگردان ملاصدرا بوده‌اند » (42)

استاد علی دوانی نیز معتقد است که صدرالمتألهین در مدرسة آستانه که در کنار حرم مطهر حضرت معصومه (س) و تقریبا در مکان فعلی مدرسه فیضیه قرار داشته است، به تربیت شاگردان مشغول بوده است. این مدرسه توسط میرزا رفیع الدین مرعشی وزیر شاه عباس تأسیس شده و تولیت آن به دست ملا عبدالرزاق لاهیجی بوده است. (43)

«تاریخ مذهبی قم» هم از بنای مدارس جدید علوم دینی در عصر صفوی سخن می‌گوید که بزرگانی نظیر فیض کاشانی، ملاعبدالرزاق کاشانی و صدرالمتألهین شیرازی در آن‌ها به تحصیل، تصنیف و یا تدریس اشتغال داشته‌اند. (44)

در این میان حضور صدرالمتألهین در جوار حرم مطهر فاطمه معصومه (س) و کیفیت تعامل او در باب مسأله توسل و مددجویی از مقام رفیع آن حضرت، می‌تواند مورد توجه و دقت نظر واقع شود. همان طور که ذکر شد صدرالمتألهین در حاشیه مبحث اتحاد عاقل و معقول ذکر می‌کند که: «أفیض علی هذا الموضوع ساعة طلوع الشمس من یوم الجمعه السابع من جمادی الأولی من سنة 1037 هجریه و کان لی من العمر ثمان و خمسون سنة»

مرحوم شیخ عباس قمی در حاشیه «سفینه البحار» در لفظ صاد می‌نوسید:

«در حاشیه اسفار» به خط استاد بزرگوارم، دانشمند محدث حاج میرزا محمد قمی صاحب اربعین حسینیه در فصل «اتحاد عاقل و معقول» دیدم که از قول ملاصدرا نوشته است: «وقتی این قسمت را در کهک از روستاهای قم می‌نوشتم، آمدم به قم برای زیارت دختر موسی بن جعفر (ع) تا از وی یاری بجویم. آن روز جمعه بود. در آن روز حل این موضوع به امداد الهی برایم کشف شد.» (45)

و نیز در جلد دوم «فوائد الرضویه» در شرح حال صدرالمتألهین آورده است:

«بدان که چنانکه از بعضی از مشایخ خود شنیدم، مرحوم ملاصدرا به واسطة بعضی ابتلائات از مقام خود مهاجرت به دارالیمان قم که عش آل محمد و حرم اهل بیت (ع) است، و به حکم: اذا عمت البلدان الفتن و البلایا فعلیکم بقم و حوالیها، فان البلاء مدفوع عنها، التجاء برد به قریه‌ای از قرای قم که در چهار فرسخی قم واقع است، موسوم به کهک و گاهگاهی که بعضی مطالب علمیه بر او مشکل می‌گشته، از کهک به زیارت حضرت سیده جلیله فاطمه (معصومه) بنت موسی بن جعفر (س) مشرف می‌شده و از آن حرم مطهر فیض آثار بر او مکاشفه می‌شده.» (46)

از اینرو با توجه به قراین مسبوق و نیز برخی اشارات موجود در آثار صدرا (47) که در آن‌ها بر ضرورت دوستی و مددجویی از ساحت قدسی اولیای دین تأکید می‌کند، می‌توان گفت که او در این باب از عقیده راسخ و نظری استوار بهره‌مند بوده است. چنانکه خود نیز در عمل، آنسان که ذکر شد، به ‌هنگام بر خورد با معضلات علمی، دست به دامان فاطمه معصومه‌(س) می‌شده است. غیر از ایام اقامت در قم و همجواری حریم اهل بیت (ع)، گزارشی از سفر صدرا به سوی عتبات مقدسه نیز وجود دارد. او در یکی از یادداشت‌های خود پس از ذکر نکته‌ای از منطق شهاب الدین مهروردی، می‌نویسد: «کتب فی قریة اسد آباد حین التوجه إلی العتاب المقدسات...» (48) او در عمده نوشته‌های خود از مقام رفیع اهل بیت عصمت و طهارت سخن به میان آورده و اوج شکوه معنوی آنان را گوشزد نموده است.

«لطائف صلوات نامعدود و طرایف تسلیمات نامحدود نثار او و اهل بیت مطهر و مقدسش که انجم آسمان ولایت ولالی اصداف امامتند و نتایج مقدمات آفرینش و ثمرات ازدواج دانش و بینش، جواهر کان عصمت و نبوت و یواقیت معدن طهارت و خلافت، جواهر ذاتشان از شوایب نقایص بشری مقدس به حسب مشیت ازلی و فطرت طبعشان از أرجاس جاهلیت و انجاس معصیت منزه و مطهر، به حسب ارادة لم یزلی، « انما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا ».

علیهم سلام الله ماناح طائره

و مالاح للسارین فی الظلم قمر

سلام متی یکتب علی العرش عطرت

کتابته القلأم و الطرس و الیدا (49)

ابیاتی نیز از صدرالمتألهین منقول است که آن را در یک از زیارت‌هایش از مشهد مقدس در حال تضرع به امام علی بن موسی الرضا سروده است:

طارت المهجة شوقا بجناج الطرب

لثمت سدة مولی بشلاه الادب

نحو أوج بسماء قصد القلب هوی

و لقد ساعدنی الدهر فیا من عجب

أفق الوصل بدی إذ و مض البرق و قد

رقض القلب سوی میتة تلک القتب

لا تسل عن نصل الهجر فکم فی کبدی

من ثغور ثغرت فیه و کم من ثقب

کنت لا أعرف هاتین أعینای هما

أم کؤوس ملئت من دم بنت العنب

بکرة الوصول أتتنی فقصصنا قصصا

من هموم بقیت لی بلیال کرب

قیل لی قلبک لم یؤثر من نار هوی

قلت دعنی انا ما دمت بهذا الوصب

اصدقائی أنا هذا و حبیبی داری

روضةالوصل و لم أخش غواشی الحجب

أنا فی مشهد مولای بطوس أنا ذا

ساکب الدمع بعین و ربت کالسحب (50)

پایان سفر سوم

تاریخ مراجعت دوباره صدرالمتألهین از قم به شیراز که در ابتدای دهة آخر حیات او واقع شده است را در حدود سال 1040 دانسته‌اند که در این ایام به دعوت و ابرام امام قلیخان، حاکم فارس (که در آن ایام به واسطة اخراج پرتقالی‌ها از جزایر خلیج فارس (51) از شهرت و اقتدار فراوان بهره می‌برد) به منظور حضور در مسقط‌الرأس خود و افاضه به طالبان معرفت در مدرسه خان، به شیراز نقل مکان نمود. (52)

این دوران از آن حیث که مجالی برای عرضة یافته‌های روحانی و معرفت حاصل از اشراقات ربانی صدرا فراهم آورد و منجر به ظهور ستارگانی در آسمان اندیشة متعالی بشری (53) و عرضة حقایقی ژرف به روان‌های جستجوگر گردید، می‌تواند بسیار حائز اهمیت باشد. او که در ایام انزوا، با فراغت از «قال و قیل علم» و «طاق و رواق مدرسه»، در تکاپوی طی اسفار اربعه، به مجاهدت در عرصة جهاد اکبر دل سپرده بود، اکنون پس از طی اسفار ثلائه، از خلق به حق و از حق به سوی حق، و آنگاه با معیت حق از حق به سوی خلق گام می‌گذارد تا رسالتی را که به واسطة افاضات سبحانی بر دوش او نهاده بودند، به جای آورد. چنان که خود در مقدمة اسفار نیز بیان می‌دارد که «فألهمنی الله الافاضة مما شربنا جرعة للعطاش الطالبین و الالاحة مما وجدنا لمعة لقلوب السالکین لیحیی من شرب منه جرعة و یتنور قلب من وجد منه لمعة» (54)

آرامش و نورانیتی که او خود از آن یاد می‌کند، ثمرة حملة مردانه‌ای در طلب معلوم است که او در طی سال‌ها مراقبه در کوه‌های قم، بدان مبادرت ورزید. او از این آرامش پس از طوفان در مقدمه اسفار، با عباراتی نظیر «فاسترح العقل من انوار الحق بکرة و عشیا و قرب بها منه و خلص الله نجیا...» و «والتهب قلبی لکثرة الریاضات التهابا قویا، ففاضت علیها أنوار الملکوت وحلت بها خبایا الجبروت و لحقتها الأضواء الاحدیة و تدارکتها الالطاف الالهیة» (55) از این طمأنینه و سکینه روحانی سخن می‌گوید.

او پس از ورود به شیراز چندین سال به واسطه حمایت‌های امام قلی خان و نیز شهرت علمی که به واسطة قدرت برهان و کلمات استوارش به دست آورده بود، از گزند حملات آشکار و بی‌مهابای مخالفان و طاعنان در امان بود لکن پس از قتل امام قلی خان به دست شاه صفی، اوضاع مجددا به نحوی نامطلوب متغیر گردید(56) و اما این بار تعامل او با معاندان و نگرش او به این مخالفت‌ها یقینا با دورة پیش از تحول روحانی‌اش متفاوت بوده است. چه آن که تابش انوار ملکوت در قلب و درخشش ستارة اقبال ربانی در آسمان دل و جان، آستانه تحمل مصائب و شدائد دوران و ناملایمی خلق را تا حد زائدالوصفی افزون می‌کند. از اینرو صدرالمتألهین در این دوران همچنان از تربیت نفوس مستعد دست بر نداشت و با ادامه نگارش اثر جاودان خود، «اسفار اربعه» و مکتوب نمودن برهانی پاره‌ای دیگر از دریافت‌ها رحمانی خود نظیر، «شرح اصول کافی»، «تفسیر سورة بقره» و «رسالة سه اصل» به رسالت الهی خود تداوم بخشید.

و در این میان آغاز انقلاب درونی او که با هجرت به قم رقم خورد، همواره نقطه عطفی در حیات اجتماعی و معقول او به شمار می‌آید که بستری مناسب برای طی اسفار اربعه را فراهم آورد. حضرت آیت الله جوادی آملی در شرح فاخر خود بر اسفار اربعة صدرالمتألهین مسما به «رحیق مختوم» بیان می‌دارند که: «تفسیر حیات عقلی صدرالمتألهین (قدس سره) را باید از تحلیل اسفار چهارگانه او که قسمت مهم آن در انزوا پیموده شده، استنباط کرد» (57) ایشان در مقام بیان مراتب حیات معقول صدرالمتألهین و موازات آن با اسفار اربعه عقلیة آن بزرگ مرد، عباراتی لطیف در اثر مسبوق مرقوم داشته‌اند که حسن ختام این نوشتار را به ذکر بیان ایشان اختصاص می‌دهیم. بدان امید که در خوشه چینی از خرمن معرفت صاحبان بصیرت، استعداد و استطاعت مطلوب از جانب خیرالرازقین و ارحم الراحمین افاضه گردد.

ایشان پس از ذکر ادوار سه گانه زندگی صدرالمتألهین که به سه دوران 1. تحصیل علوم عقلی و نقلی در محضر اساتید، 2. دوران انزوا و پرهیز از اشتغالات علمی 3. دوران بازگشت مجدد به عرصة تعلیم و تألیف، اختصاص قابل تقسیم است، از مراحل پنج گانه حیات معقول وی چنین یاد می‌کنند:

« الف: دوران سیر در افکار فلسفی و کلامی دیگران، اعم از مشاء و اشراق و نیز اعم از اشاعره و معتزله. او این دوره را از باب حسنات ‌الأبرار سیئات ‌المقربین، جزء ضایعات عمر خود می‌داند و از آن استغفار می‌کند و از یک جهت آن را وقفه می‌شمارد نه سیر، و غفلت محسوب می‌نماید نه ذکر و فکر.

ب: دوران سیر جوهری و تحول روحی از کثرت به وحدت و سفر از خلق به حق و مشاهدة مبدأ آفرینش در پایان این سفر و رسیدن به آغاز ولایت که در نهایت سفر اول حاصل می‌گردد.

ج: دوران حرکت جوهری و انقلاب روحی دیگر از وحدت به وحدت و سفر از حق به سوی حق و با همراهی حق و مشاهدة ‌اسمای حسنای خداوند سبحان که طولانی‌ترین سفر از اسفار چهارگانه خواهد بود.

د: دوران سیر جوهری جدید و تحول روحی دیگر از وحدت به کثرت و سفر از حق به خلق و مشاهده‌ آثار خدای سبحان در مظاهر گوناگون جلال و جمال آن حضرت.

این سه دوره اخیر که اسفار سه گانة او را تشکیل می‌دهند، در همان ایام انزوای ظاهری و انعزال صوری صورت یافت ؛ زیرا سیر روحی با انزوای بدن منافاتی ندارد، بلکه مناسب می‌باشد و تعبیر به مأموریت در سخنان وی همسان تعبیر محی‌الدین و شیخ اشراق می‌باشد که این بزرگان عرفان و حکمت، حالت‌های نفسانی داشته و از آن‌ها گزارش می‌دادند.

ه: دوران سیر جوهری تازه و تحول فکری دیگر از کثرت به کثرت و سفر از خلق به سوی خلق به همراهی حق و رساندن پیام حق به مظاهر وی در کسوت کثرت و عدم احتجاب به حق از خلق به عنوان تدریس و تألیف و تهذیب نفوس دیگران و...

این دورة پنجم همان بازگشت مجدد از روستای قم به مراکز علمی و حوزه‌های بحث و تصنیف می‌باشد.» (58)

پی نوشت ها:

1. «شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا»، ص 258.

2. «فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا»، ص 211، مواردی که در تعریف حکمت متعالیه بدانها استناد شده است از اسفار 9 جلدی عربی چاپ قم (مصطفوی) اخذ شده است.

3. «لغتنامه دهخدا»، ذیل واژة «فیض».

4. «لغتنامه دهخدا»، ذیل واژة «قم».

5. «فرهنگ معین»، ذیل واژه «کهک».

6. «لغتنامه دهخدا»، به نقل از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 1.

7. البته اخیرا نگارش کتاب «ملاصدرا ؛ زندگی، شخصیت و مکتب صدر المتالهین» به قلم استاد سید محمد خامنه‌ای تا حد نسبتا مطلوبی در مقام دفع این نقیصه بر آمده است.

8. ر.ک به: «دو صدرالدین» و «لوامع‌العارفین فی احوال صدرالمتألهین»، نگاشته محمد خواجوی/ «اعلام الشیعه»، آقا بزرگ تهرانی/ «فوائد‌ الرضویه»، حاج شیخ عباس قمی، ج 2 / «ملاصدرا ؛ زندگی، شخصیت و مکتب صدرالمتألهین» سید محمد خامنه‌ای / «شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا»، سید جلال‌الدین آشتیانی/ «غضبة ‌الفلاسفه أو الغضبة ‌المتعالیة»، جمال محمد صالح الیوزبکی/ «الفیلسوف الایرانی‌الکبیر ؛ صدرالدین الشیرازی»، ابوعبدالله ‌الزنجانی/ «ریحانة الارب»، میرزا محمد علی بن محمد طاهر تبریزی / «زندگی نامه صدرالمتألهین» به قلم سید ابوالحسن رفیعی قزوینی مندرج در مقدمة ترجمه کتاب «کسر اصنام جاهلیه»، ترجمه محسن بیدارفر/ «شرح حال صدراالمتألهین» به قلم شیح محمد مظفر مندج در مقدمه ایشان بر اسفار.

9. ر.ک به «مجموعه همایش جهانی حکیم ملاصدرا»، ج 1، مقالة « دورنمایی از زندگی صدرالمتألهین شیرازی» نگاشتة علی دوانی.

10. «علوم ادبی و عربی و منطق و... و علوم دینی را از محضر والد و دایی خود فرا گرفتم. در بیست سالگی به اصفهان رفتم، آن شهر را جامع علما دیدم ؛ از اساتید آن حوزه، علوم ریاضی و غیره آموختم. در این حال خبر تشریف فرمایی سید ماجد بحرانی به شیراز، رسید (سال 1028)، بدان شهر رفتم و قریب دو سال علم حدیث را به سماع و قرائت از محضر وی استفاده کرده و به اجازت و روایت حدیث از آن شیخ نائل گشتم و در علوم حلال و حرام و سایر احکام، صاحب بصیرت شدم به طوری که از تقلید غیر، مستغنی گردیدم. آنگاه به اصفهان مراجعت کرده و از محضر شیخ بهاءالدین عاملی استفاده نموده و از وی اجازة روایت گرفته، چون استطاعت داشته به حج رفته به شرف ملاقات شیخ محمدبن حسن بن زین‌الدین عاملی (متوفی 1030) مشرف و از آن بزرگوار اجازة حدیث یافتم، در مراجعت از حج، برادرم به وسیلة دزدان شهید شد. بعد از حج، شهر به شهر می‌گشتم و هر جا دانشمندی یافتم از او استفاده کردم تا این که در قم به خدمت صدر اهل عرفان و بدر فلک ایقان (ملاصدرا)ـ آن که در فنون علم باطن امام عصر و وحید دهر بود ـ مشرف گشتم، مقیم آستان وی شده و بیش از هشت سال به مجاهدة نفس و ریاضات مشغول‌ (شدم)، تا در علوم باطن نیز بصیرت حاصل گشت، و در آخر‌الأمر به شرف مصاهرت وی نائل و دختر او را در نکاح خویش آوردم. در این هنگام از ملاصدرا تقاضای مراجات به شیراز شد و او پذیرفت و به همراه استاد به شیراز رفتم و نزدیک به دو سال در آنجا اقامت کردم و از آن پس به کاشان مراجعت و به امر تدریس و تبلیغ و تصنیف پرداختم...»، «ملاصدرا. زندگی، شخصیت و...»، صص 330 و 331 به نقل از «رساله شرح صدر».

11. در تحقیق این مدعا می‌توان نگاهی به کار پر حجم و مطول استاد سید محمد خامنه‌ای انداخت که در مقام جمع‌بندی آراء و نظریات در هر بخش، تلاش‌های ایشان اغلب به جای اظهار نظر نهایی و متقن به ابراز چند حدس و گمان انجامیده است.

12. استاد شیخ محمد مظفر، آیت الله رفیعی قزوینی، علامه سید محسن الامین (در اعیان‌الشیعه)، حسن‌الامین (در مستدرکات اعیان‌الشیعه)، محمد خواجوی (در دو صدرالدین و سایر مقدماتی که بر کتب صدرالمتألهین نگاشته است) هیچ یک به بررسی و تدقیق در این جزئیات نپرداخته‌اند.

13. «ملاصدرا، زندگی، شخصیت و...»، ص 231 (پاورقی).

14. این نامه توسط آقای محمد تقی دانش پژوه برای اولین بار در مجله راهنمای کتاب (آبان 1341، شماره 8 و 9) به چاپ رسیده است که در فرازی از آن بیان می‌دارد: «...خاصه در این مدت ده، دوازده سال که هرگز از هجرت ملال خالی نبوده از تفرق حال و مزاحمت دور نگشته و هر چند فکر و تدبیر در دفع شداید می‌نمود، خلاف آن واقع می‌شد و هر ضرب قیاسی از اشکال که به جهت اقتناص مقاصد ترتیب می‌داد، یا عقیم می‌بود یا عکس نقیض حظ نتیجه می‌داد و چون خیال کج‌اندیش، هر حساب که با خود راست می‌داد، کج می‌افتاد» به جهت توضیح بیشتر دربارة شواهد تاریخی موجود در این نامه که زمان برخی حوادث زندگی صدرا را تقریبا معین می‌سازد، ر.ک به «ملاصدرا، زندگی، مکتب و...» صص 133ـ 124.

15. تفسیر صدرالمتألهین (تصحیح محمد خواجوی)، ج 4، ص 59.

16. «نیف» را افزونی معنا کرده‌اند (کتاب العین) و نیز اگر بعد از مضارب ده کمتر از صد بیاید، بین 1 تا 9 را شامل می‌شود اما بصریون و کوفیون، «نیف» را از 1 تا 3 و «بضع» را از 4 تا 9 می‌دانند (مجمع‌البحرین).

17- صدرا، خود در حاشیه‌ای که بر مبحث اتحاد عاقل و معقول اسفار و نیز کتاب ‌المشاعر می‌نوشته، در سال 1037، سن خود را 58 سال ذکر کرده است که می‌بایست ولادت او در سال 979 بوده باشد. این مطلب توسط علامه طباطبایی (ره) در تصحیح کتاب اسفار به جهت تجدید چاپ کشف شده است. ر.ک به «سفینة البحار»، ج 2، ص 17.

18. ترجمه اسفار، ج1، ص 9. «ضربت عن أبناء الزمان صفحا و طویت عنهم کشحا، فألجأنی خمود الفطنة و جمود الطبیعة لمعاداة الزمان و عدم مساعدة الدوران، الی أن انزویت فی بعضی نواحی الدیار و استترت بالخمول و الانکسار، منقطع الآمال، منکسر البال، متوفرا علی فرض اؤدیه و تفریط فی جنب الله أسعی فی تلافیه، لا علی درس ألقیه او تألیف أتصرف فیه...».

19. ر.ک به «مجومه مقالات اولین همایش جهانی حکیم ملاصدرا»، ج 1، مقالة «دورنمایی از زندگانی صدرالمتألهین شیرازی».

20- رساله سه اصل (تصحیح خواجوی)، ص 7.

21- ر.ک به «ملاصدرا، زندگی، شخصیت و...» صص 133ـ124 .

22- همان.

23. ر.ک به «مستدرکات اعیان الشیعه»، ج 3، ص 198 و «مجموعه مقالات اولین همایش جهانی حکیم ملاصدرا»، ج 1، مقالة «صدرالدین شیرازی در متن تاریخ صفوی» نگاشتة محمد فعفوری.

24. استفاده از عباراتی نظیر «السیدالامیر»، «کهف الأنام»، «چهره‌گشای جمال معنوی»، «مبین رموز آسمانی»، «مجوعه کمالات انسانی و مرآت تجلیات الهی و کیانی»، «مرتضی ممالک الاسلام»، «مستجمع العوالم الروحانیة والحسیة»، «استادالبشر و العقل الحادی عشر»، «أعلم العلماء السابقین و اللاحقین» که با آن‌ها میرداماد را مورد خطاب قرار داده است، شاهدی است بر این مدعا.

25. «بحارالانوار»، ج 57، ص 215، طریق روایت این حدیث عبارت است از سهل عن الحسین بن محمد الکوفی عن محمد بن حمزة بن القاسم العلوی عن عبدالله بن العباس الهاشمی عن محمد بن جعفر عن أبیه الصادق.

26. «بحارالانوار»، ج 57، ص 214، طریق روایت این حدیث عبارت است از احمد بن محمد بن عیسی عن محد بن خالد البرقی غن سعد بن سعد الأشعری عن جماعة عن أبی عبدالله (ع).

27. ترجمه اسفار، ج 1، صص 10 و 11.

28. همان، ص11.

29. این اصطلاح را صدرالمتألهین در برابر حکمت متعالیه به کار برده است و مراد، حکمت مشائی معروف است.

30. ترجمه اسفار، ج 1، ص 15 .

31. رساله سه اصل (تصحیح سید حسین نصر)، ج 2، مثنوی بلند صدرالمتألهین.

32. رحیق مختوم، ج 1، ص 32 به نقل از «المسائل‌القدسیه»، ص 4.

33. رساله سه اصل (تصحیح سید حسین نصر)، ج 2، ص 152.

34. ر.ک به «رحیق مختوم»، ج1، ص 80 و «ملاصدرا، زندگی، شخصیت و... »، ص 249 و نیز «الفیسوف الایرانی الکبیر»، صص 16 و17.

35. رحیق مختوم، ج 1، ص 37.

36. هانری کربن در سخنرانی خود در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، این مکان را امامزاده معصومه معرفی می‌کند.

37- علامه شیخ محمد رضا مظفر در مقدمه خود بر اسفار و ابو عبدالله زنجانی در «الفیلسوف الایرانی الکبیر» بر این عقیده اند.

38. «ملاصدرا، زندگی، شخصیت و...»، ص 314.

39. همان، ص 312. و نیز برای توضیح بیشتر ر.ک به «مستدرکات اعیان‌الشیعه»، ج 3، ص 198،سخنرانی هانری کربن در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران.

40. ده نفر از اصحاب رسول (ص) که پیغامبر به آنان بشارت بهشت داد، و آنان عبارتند از: امیر المؤمنین علی علیه‌السلام و ابوبکر و عمر و عثمان و زبیر و طلحه و سعد و سعید و ابوعبیده و عبدالرحمن بن عوف. این ده تن عشرهء مبشره می‌باشند که به موجب خبر صحیح در دنیا به شرف خلعت بشارت فردوس برین مشرف و ممتاز شده. (آنندراج). و راوی این خبر سعید بن زید بن نفیل است که خود یکی از آنان است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

41. الذریعه، ج 25، ص 55.

42-. ریاض العلماء، ج 3، ص 114.

43. ر.ک به « مجموعه مقالات اولین همایش جهانی حکیم ملاصدرا »، ج 1، مقاله دورنمایی از زندگانی صدرالمتألهین شیرازی.

44. ر.ک به «تاریخ مذهبی قم»، ص 194.

45. «مجموعه مقالات اولین همایش جهانی حکیم ملاصدرا »، ج 1، مقاله دورنمایی از زندگانی صدرالمتألهین شیرازی، ص 137.

46. همان، به نقل از فوائدالرضویه، ج 2.

47. ر.ک به « رساله سه اصل » (تصحیح خواجوی) صص 90 و 120 و نیز «عرفان و عارف نمایان »، ص 51.

48. ر.ک به «یادداشت‌های ملاصدرا »، بخش مقدمه .

49. «ملاصدرا. زندگی، شخصیت و...»، ص127، نامه‌ای به میرداماد.

50. غضبة الفلاسفة أو الغضبة المتعالیة، ص 220.

51. این رویداد را در سال 1035 گزارش کرده‌اند.

52. همانطور که پیشتر ذکر شد، مرحوم فیض نیز در مکتوبات خود از دعوتی که از استادش به عمل آمده، سخن می‌گوید.

53. از شاگردان صدرالمتألهین در قم برخی با عنوان «عشره مبشره» یاد کرده‌اند که در میان آن فیض کاشانی، ملا عبدالرزاق لاهیجی، شیخ حسین تنکابنی، و دو فرزند او، میرزا ابراهیم و قوام الدین احمد از سایرین متمایزند.

54. اسفار، ج1، ص15.

55. همان، ص14.

56. استاد محمد خامنه‌ای با استناد به فرازی از رساله سه اصل، تألیف این رساله را پاسخی عالمانه به هجمة این مخالفت‌ها در دهة آخر زندگی صدرا قلمداد می‌کنند. ر.ک به، «ملاصدرا ؛‌ زندگی، شخصیت و...»، ص 387.

57. رحیق مختوم، ج 1، ص32 .

58. همان، ص 27.

فهرست منابع و مأخذ:

- أعیان الشیعه، علامه سید محسن امین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1406 هجری قمری.

- اسفار اربعه (الحکمة متعالیه فی الاسفار الاربعة العقلیه)، صدرالدین شیرازی، تصحیح آیت الله حسن زاده آملی، تهران، مرکز نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1414 هجری قمری.

- اسفار اربعه، صدرالدین شیرازی، ترجمه محمد خواجوی، تهران، مولا، 1380 هجری شمسی.

- بحارالأنوار، علامه مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1404 هجری قمری.

- تاریخ مذهبی قم، علی اصغر فقیهی، قم، انتشارات زائر ‍(آستانة مقدسة حضرت معصومه(س)) 1378 هجری قمری.

- دو صدرالدین، محمد خواجوی، تهران، مولی، 1378 هجری شمسی.

- الذریعه إلا تصانیف ‌الشیعه، شیخ آقا بزرگ تهرانی، اسماعیلیان قم و کتابخانة اسلامی تهران، 1408 هجری قمری.

- ریحانة الادب، میرزا محمد علی مدرس، تهران، خیام، 1374.

- رسالة سه اصل، صدرالدین شیرازی، تصحیح محمد خواجوی، تهران، مولی، 1376.

- رسالة سه اصل، صدرالدین شیرازی، تصحیح سید حسین نصر، تهران، دانشکدة علوم معقول و منقول، 1340.

- رحیق مختوم، حضرت آیت الله جوادی آملی، قم، مرکز نشر إسراء، 1417 هجری قمری.

- ریاض‌العلما و حیاض الفضلاء، میرزا عبدالله افندی اصفهانی، ترجمه محمد باقر ساعدی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1366 هجری شمسی.

- سفینة البحار، حاج شیخ عباس قمی، مشهد، آستان قدس رضوی 1374 هجری شمسی.

- شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، سید جلال‌الدین آشتیانی، قم، مرکز انتشارات تبلیغات اسلامی حوزة علمیه قم، 1378 هجری قمری.

- غضبة ‌الفلاسفه أو الغصبة المتعلیة، جمال محمد صالح الیوزبکی، تهران، مؤسسة حکمة صدرالاسلامیه، 1999 میلادی.

- فوائد الرضویه، حاج شیخ عباس قمی، تهران، کتابخانه مرکزی، 1327 هجری شمسی.

- الفیلسوف الایرانی الکبیر ؛ صدرالدین الشیرازی، أبو عبدالله الزنجانی، تهران، مؤتمر إحیاء ذکری الفیلسوف صدرالدین شیرازی، 1419 هجری قمری.

- فرهنگ معین، دکتر محمد معین، تهران، امیر الکبیر، 1378 هجری شمسی.

- فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، دکتر سید جعفر سجادی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1379 هجری شمسی.

- کسر اصنام جاهلیة (عرفان و عارف نمایان)، صدرالدین شیرازی، ترجمة محسن بیدارفر، تهران، - الزهرا، 1371.

- لغتنامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1377 هجری شمسی.

- ملاصدرا (زندگی، شخصیت و مکتب صدرالمتألهین)، سید محمد خامنه‌ای، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1379 هجری شمسی.

- مجموعه مقالات اولین همایش جهانی حکیم ملاصدرا، تهران، صدرا، 1380 هجری شمسی.

- یادداشت‌های ملاصدرا، به اهتمام محمد برکت، قم، 1377.